Apuntamentos de Lingua e Literatura Galega: Narrativa, Sintaxe e Rexistros

Narratoloxía: espazo, tempo e personaxes

Espazo: lugar onde o autor sitúa os feitos narrados e por onde se moven os personaxes. Pode ter un valor simbólico, dependendo da súa connotación. O espazo exacto onde aparecen os personaxes chámase marco.

Tempo interno: lapso temporal en que se desenvolven os personaxes e os acontecementos.

Tempo histórico: momento histórico no que se sitúan os feitos narrados.

Tempo do discurso:

• Desenvolvemento lineal: os feitos seguen unha orde cronolóxica.
• Mediante anacronías: os feitos preséntanse alterando a súa orde. Analepse: salto cara ao pasado. Prolepse: salto cara ao futuro.

Segundo o ritmo narrativo:

• Escena (mediante os diálogos, coincide a historia e o discurso).
• Resumo (ritmo rápido).
• Elipse (prescinde dunha parte da historia).
• Descrición (dan información, pero a acción non avanza).

Personaxes

Son entes de ficción que viven os acontecementos narrados e fan que a historia progrese.

Tipo

• Principais: protagonista (dá orixe ao conflito), antagonista (opón(se) ao protagonista) e adxuvantes (axudan o protagonista).
• Secundarios: complementos dos principais.

Segundo a súa natureza

• Ficticios
• Históricos (existiron)
• Simbólicos (representan un valor)

Segundo a súa psicoloxía

• Planos: pouco elaborados, non evolucionan.
• Redondos: teñen profundidade psicolóxica e evolucionan. Son dinámicos.

Caracterízanse pola descrición, a presentación dos seus trazos, as accións e palabras do personaxe e os comentarios do narrador.

Morfoloxía: plurais en PL/SL

• Engaden -s: palabras rematadas en vogal, en ditongo e en estranxeirismos rematados en consoante distinta de -s, -r, -z, -l, -x.
• Engaden -es: palabras rematadas en consoante distinta de -n, monosílabas, palabras graves rematadas en -l, e polisílabas agudas rematadas en -l forman -is.
• Invariables: as rematadas en grupo consonántico.

Exemplos: abelá, absorber, pavillón, marabilla, bisílabo, voda, voitre, rabo, ravo (parte da pranta), bobina (enrolar fío), bovina (carne), bago (uva).

Niveis de lingua

• Nivel culto: persoas que, cun alto nivel cultural, expresan o seu pensamento nunha lingua moi coidada: pronunciación esmerada, corrección sintáctica, riqueza e propiedade léxica.
• Nivel medio: corresponde á lingua estándar, usada pola maioría da poboación e nos medios de comunicación. Respecta as normas lingüísticas.
• Nivel vulgar: propio de falantes con escasa formación que descoñecen as normas lingüísticas. Uso dun léxico reducido e vulgarismos, incorreccións.

Tecnolectos, xergas e argot

• Tecnolectos: vocabulario técnico e especializado.
• Xergas: linguas particulares de grupos sociais concretos.
• Argot: xerga dos grupos marxinais.

Factores para elixir unha modalidade

Intención, tema (do que se vai tratar), destinatario (relación con el), situación comunicativa (na que se produce: formal, informal) e canle (medio de transmisión do texto).

Rexistros

• Formal: situacións nas que hai que coidar a expresión e forma a mensaxe. Corrección lingüística, pronunciación coidada, riqueza léxica.
• Informal: variedade máis empregada en situacións de confianza e familiaridade. Sinxeleza e simplicidade, frases breves e sinxelas, frases feitas, léxico restrinxido, expresións moi marcadas.

Lingua estándar

Modelo de lingua común, nivel medio. Normativización: codificación dun conxunto de normas que definen os usos correctos. Ten maior extensión xeográfica, coincidencia con outras linguas e presenza na tradición literaria.

Sintaxe

Unidades sintácticas: elementos que compoñen un enunciado (palabras, frase). Funcións sintácticas: relacións que desempeñan no conxunto: suxeito, CD.

Enunciado: unidade lingüística capaz de expresar unha mensaxe completa. Son: oración e frase.

A frase

Formada por un núcleo, + determinante (precede o núcleo), + modificador (completa o significado do núcleo; son adxectivos, preposicións, oracións, adverbios).

Tipos:

• Nominal: núcleo un substantivo ou pronome.
• Adxectiva: núcleo un adxectivo.
• Adverbial: núcleo un adverbio.
• Preposicional: formada por un enlace e termo.

Suxeito

Parte da oración que concorda en número e persoa co verbo. Recoñecemento: concordancia (número e persoa co verbo), substituíndo por un pronome persoal tónico, pasando a pasiva e convertendo en complemento agente.

O suxeito pode ser: frase nominal, pronome, oración subordinada substantiva.

Predicado

Función fundamental da oración. Tipos:

• Nominal: verbo copulativo acompañado dun atributo.
• Verbal: constituído por un verbo predicativo.

Clases de oracións

Segundo a voz: activas (verbo en voz activa) e pasivas (verbo en pasiva).

Segundo o seu significado:

• Enunciativas: afirman ou negan algo.
• Interrogativas: formulan unha pregunta.
• Exclamativas: expresan un estado de ánimo ou sentimento do emisor.
• Imperativas: expresan un mandato.
• Desiderativas: expresan un desexo.
• Dubitativas: expresan dúbida.

Castelao

Alfonso Rodríguez Castelao, figura sobranceira do século XX en Galicia. Naceu en Rianxo o 1886, emigrou aos 10 anos á Pampa, estudou medicina, participou en Acción Gallega e ingresou no galeguismo ao entrar en contacto coas Irmandades. Relacionado con Risco, Otero e Cuevillas, en 1920 fíxose cargo da dirección artística da revista Nós. En 1923 formou parte do Seminario de Estudos Galegos. En 1926 foi elixido membro da RAG. Creou o Partido Galeguista e en 1931 foi elixido deputado. Promotor do Estatuto. Morreu en 1950.

Características da obra

• Crítica social: denuncia inxustizas que sofren os máis débiles, defende as clases populares, reivindica a lingua galega e a defensa da democracia.
• Humor cedo: a través da ironía, máis aos defectos da sociedade galega.
• Lirismo con abundantes recursos expresivos.
• Concisión e brevidade.

Obras

• Un Dolor Vello: novela curta centrada na temática da ultratumba.
• Cousas: conxunto de breves relatos acompañados dunha ilustración. Ofrece un mosaico da realidade galega do seu tempo: a emigración, o mundo mariñeiro...
• Retrincos: cinco relatos autobiográficos nos que narra vivencias.
• Os dous desempre: única novela longa. Rapañolas: rapaz que, partindo dunhas circunstancias adversas, vai superando todos os atrancos. Pedriño, persoa sen vontade, preguiceiro e materialista, única preocupación comer e folgar.
• Sempre en Galiza: ensaio, 1935-47, escrita. Obra máis importante do pensamento galeguista da época. Propón o federalismo.
• Os vellos non deben namorarse: teatro. Os amores e os odios dos vellos van parellados á morte. Tres versións dun mesmo drama, en cada unha hai un vello namorado dun mozo que rivaliza con el. No epílogo, tres vellos reúnense, xa en estado de finados, e analizan as causas da súa morte.