Pronomes átonos en galego: formas e colocación

Formas Átonas do Pronome Persoal

P1: me // P2: te, che // P3 e P6: o(s), a(s); lo(s), la(s); no(s), na(s); lle(s), se. // P4: nos // P5: vos.

1. Uso de Te (CD) e Che (CI)

   Te (Complemento Directo) e che (Complemento Indirecto). Os cheístas usan che para ambas funcións, menos para a reflexiva. Os teístas nunca usan che. Para resolver dúbidas faise un paralelismo coa 3ª persoa. Se a el o vin, a ti vinte / Se a el lle vin, a ti vinche.

2. Variantes Alomórficas (P3 e P6)

   As variantes alomórficas das P3 e P6:

   • Lo/la(s) empréganse tras as formas verbais rematadas en -l e -r (lavalo) e tras o interrogativo u (O xabón, ulo?).
   • No(s)/Na(s) tras as formas verbais rematadas en vogal ou ditongo (lavouno, laveinas).

3. A forma Lle(s)

   Lle(s) perdeu nunha boa parte de Galicia a forma lles. Exemplos de combinación de pronomes:

   • Merqueille a roupa (CI singular + CD singular) → merqueilla
   • Merqueilles a roupa (CI plural + CD singular) → merqueillela

Colocación do Pronome Átono

Posición Enclítica (Posposto)

Como regra xeral, o pronome aparece posposto ao verbo (enclítico) nas oracións simples, na principal dunha subordinada e nas coordinadas (compórtanse coma simples, excepto as disxuntivas: O tomas ou o deixas?). Exemplos: Véxote feliz, dime que me queres.

Posición Proclítica (Anteposto)

O pronome átono nunca vai en posición inicial absoluta (*me dixo que...).

Determinados elementos (indefinidos/adverbios) e circunstancias como a entoación ou a negación poden causar a proclise do pronome:

1. Enunciados Negativos

   En enunciados negativos.

2. Interrogativas e Exclamativas

   Nas oracións interrogativas e exclamativas introducidas por pronomes ou adverbios interrogativos e exclamativos.

3. Oracións Subordinadas

   Nas oracións subordinadas vai anteposto (se che gusta, dillo / prefiro que o teñas ti), pero hai excepcións:

   • Se a subordinada aparece afastada da principal (Díxome que, se lle compraba unha gravata bonita, poñeríaa / Díxome que a poñería).
   • Nas subordinadas causais introducidas por pois (Vai frío, pois abrígate).

4. Oracións Desiderativas

   En oracións desiderativas encabezadas polo suxeito (Deus cho pague).

5. Con Adverbios Específicos

   Con algúns adverbios:

   • Provocan proclise: xa se presentou, mesmo vos alporizades, aínda lle chegou hoxe, axiña cho devolvo, aquí cho deixo, igual te chamo hoxe, seica o coñece, disque morreu, só o sabe ela, velaquí está, ben me gusta.
   • Non provocan proclise con outros: hoxe fareino, onte atopeina...

   Con algúns adverbios a colocación depende do significado:

   • Así che é (desa maneira)
   • Así éche máis fácil (a maneira indicada)

6. Adverbios en -mente

   Os adverbios en -mente provocan a proclise cando van integrados no predicado, pero non cando funcionan como un inciso. Exemplos: Probablemente te equivoques // Definitivamente equivócaste.

7. Con Indefinidos

   Con algúns indefinidos: algo lle dixo, todos llo negan, calquera o sabe, abondo te avisei.

8. Entoación Enfática

   En enunciados con entoación enfática pode aparecer antes do verbo. Exemplo: Cen veces cho dixen!