Galicia na Posguerra: Cultura, Represión e Rexurdimento Literario

A Guerra Civil e a Segunda República en Galicia

O 14 de abril de 1931 instaurouse en España a Segunda República. Comezaba así unha etapa caracterizada por unha intensa actividade política e un gran desenvolvemento cultural.

O 18 de xullo, unha parte do exército, mandada polo xeneral Franco, sublevouse contra o lexítimo Goberno da República. Iniciábase así unha guerra civil chea de crueldade e dureza, que durou tres anos e deixou un saldo de máis dun millón de mortos.

A guerra rematou en abril de 1939, coa derrota das forzas leais á República. O xeneral Franco instaurou entón unha ditadura que se prolongou durante preto de corenta anos.

Galicia na Posguerra: Represión e Resistencia Cultural

A Posguerra: Tempo de Represión

Coa Guerra Civil española (1936-1939), a vida cultural galega quedou truncada dun xeito traumático. Tiveron que pasar moitos anos de dura posguerra para que se desen algúns pasos, pequenos e minoritarios, na reconstrución de todo o que a guerra esnaquizara.

A ideoloxía que sustentaban as forzas vencedoras da guerra civil era contraria á democracia e tiña moitos puntos en común coa dos réximes de Hitler, en Alemaña, e de Mussolini, en Italia. Esta ideoloxía, ademais de propugnar unha organización autoritaria da sociedade, asentábase nunha idea de España baseada no catolicismo máis tradicional e nunha uniformidade lingüística e cultural.

En consecuencia, prohibíronse os partidos políticos e os sindicatos, pecháronse numerosos xornais e revistas, instalouse a censura e as liberdades individuais quedaron moi limitadas. Esta represión afectou sobre todo as organizacións de esquerda e as nacionalistas. E afectou especialmente á expresión cultural en linguas que non fosen a castelá, por entender que ían contra a concepción uniforme de España imposta pola ditadura.

Desde o primeiro momento, as forzas afíns ao Goberno de Franco desencadearon unha forte represión entre os sectores que se distinguiran na defensa da República e entre os que defendían ideas que consideraban contrarias. Especial mención merece a represión exercida contra os docentes, desde os mestres ata os profesores universitarios.

Galicia nos Anos da Posguerra

Os anos corenta foron moi duros para a poboación galega. Moitos produtos de primeira necesidade estaban racionados. A xa escasa industria diminuíu e impúxose unha economía de subsistencia ligada ao sector primario (agricultura e pesca).

A maior parte da poboación seguía tendo o galego como lingua habitual, pero a xente procuraba non usalo en público.

As consecuencias para a vida cultural que se expresaba en galego foron dramáticas. Clausuráronse editoriais, revistas e xornais; foron asasinadas persoas relacionadas co mundo da cultura galega, como Ánxel Casal.

Outras víronse na obriga de marchar ao exilio e outras, finalmente, foron apartadas do seu traballo e non tiveron máis remedio que permanecer mudos, nun dramático exilio interior.

Só co paso dos anos, de maneira moi tímida, comezaron a publicarse algúns libros en galego, sempre de poesía, e sen ningún contido que puidese molestar as autoridades franquistas.

O Rexurdir Editorial

Por volta dos anos cincuenta xurdiron empresas editoriais que devolveron ao libro galego a continuidade necesaria e quebrada tras a Guerra Civil. Destacan a editorial Monterrey e a colección Benito Soto.

Na década dos anos sesenta fundouse Edicións do Castro, vinculada á figura de Isaac Díaz Pardo e á fábrica de cerámica Sargadelos.

De todas elas, destaca a editorial Galaxia, fundada nos anos cincuenta, que foi o feito cultural máis importante desta etapa.

Grandes Figuras da Literatura Galega de Posguerra

Álvaro Cunqueiro: Xenio Literario

Álvaro Cunqueiro é a figura máis importante da literatura galega do século XX, cunha obra que non fai máis que crecer co paso do tempo. Ao seu labor como poeta, que xa iniciara antes da Guerra Civil, uniuse logo o de narrador, que desenvolveu a partir dos anos cincuenta. Tamén publicou algunhas obras teatrais e un gran número de textos de ensaio e xornalísticos.

Unha Vida Marcada pola Literatura

Álvaro Cunqueiro naceu en 1911. Estudou en Santiago de Compostela nos primeiros anos trinta.

Foi entón cando comezou o seu labor literario, plasmado en tres importantes libros de poesía: Mar ao norde (1932), Poemas do sin e non (1933) e Cantiga nova que se chama riveira (1933).

Cando se fundou a editorial Galaxia, Cunqueiro comezou a escribir textos narrativos en galego. Froito desa actividade son obras como Merlín e familia (1955), As crónicas do sochantre (1956) e Se o vello Simbad volvese ás illas (1961).

Nos anos sesenta instalouse en Vigo, traballando no xornal Faro de Vigo. Foi nesta etapa cando publicou outros tres libros de narracións breves: Escola de Menciñeiros (1960), Xente de aquí e acolá (1971) e Os outros feirantes (1979).

Finou en Vigo en 1981. En 1991 dedicóuselle o Día das Letras Galegas.

Os Mundos Narrativos de Cunqueiro

Nas novelas e relatos de Álvaro Cunqueiro atopamos unha orixinalísima mestura de realidade e fantasía. En cada un dos seus libros coexisten personaxes e feitos fantásticos con outros que ben poderían pertencer á vida cotiá.

Os personaxes das súas obras proceden, en moitos casos, de vellos mitos doutras culturas. Así, en Merlín e familia, o protagonista é o propio mago Merlín que acompañaba ao rei Artur nas súas aventuras lendarias. En Se o vello Simbad volvese ás illas o personaxe principal é o propio Simbad de As mil e unha noites.

E o mesmo fai cos mitos nórdicos ou cos da literatura grega. O humor é outra das características esenciais da narrativa de Cunqueiro.

A Súa Obra Poética e Teatral

Cunqueiro non deixou de escribir poemas en ningunha etapa da súa vida. Á actividade poética de preguerra súmanselle outros libros posteriores.

Despois da guerra publicou Dona de corpo delgado e Herba aquí ou acolá.

Tamén escribiu textos teatrais. Salientan obras como A noite vai coma un río e O incerto señor don Hamlet, príncipe de Dinamarca.

Pero a obra de Cunqueiro estaría incompleta se non citásemos o seu traballo como ensaísta.

Ánxel Fole: Mestre da Narrativa Curta

Na narrativa da posguerra, ademais da extraordinaria obra de Álvaro Cunqueiro, salienta de maneira especial a figura de Ánxel Fole. Foi un mestre do relato curto, unha modalidade narrativa moi presente na literatura galega das primeiras décadas do século XX. Fole soubo sintetizar a riqueza temática e estilística da tradición oral galega, enriquecéndoa coas influencias dalgúns dos autores que admiraba, en especial o norteamericano Edgar Allan Poe.

Perfil Biográfico de Ánxel Fole

Ánxel Fole naceu en Lugo en 1903. A súa vida estivo estreitamente ligada á súa cidade natal. Cando se iniciou a Guerra Civil, Ánxel Fole xa estaba introducido nos círculos culturais e políticos vinculados ao Partido Galeguista.

A represión desatada tras a guerra fixo que marchase ás terras do Courel e do Incio, zonas montañosas nas cales permaneceu durante moitos anos.

En 1953, Fole regresou a Lugo e comezou a traballar como xornalista no xornal El Progreso, un posto desde o que desenvolveu un amplo labor cultural, paralelo ao seu traballo como narrador.

Finou en 1986. En 1997 dedicóuselle o Día das Letras Galegas.

A Obra Narrativa de Fole

Os catro libros principais que publicou Ánxel Fole son volumes de contos. Os dous primeiros, Á lus do candil e Terra Brava, reflicten o mundo rural das terras do Courel e do Incio.

Os libros da que se podería chamar segunda etapa do autor son Contos da néboa (1973) e Historias que ninguén cre (1981), ambientados xa no mundo urbano da cidade de Lugo.

Nos seus libros emprega unha lingua rica e enxebre, xa que o seu galego é o recollido entre as xentes das terras do Courel, con abundantes dialectalismos e castelanismos.

Un Retrato da Galicia Máxica e Popular

Nos contos de Fole conflúen as referencias á realidade material e concreta de Galicia (paisaxe, flora, tipos, festas, costumes…) e aquelas que proveñen da cultura espiritual (crenzas, supersticións…). Retrata unha Galicia misteriosa e máxica, na que cobran relevancia tres aspectos fundamentais:

• As experiencias parapsicolóxicas (alucinacións, aparicións, premonicións…).
• As crenzas tradicionais (bruxaría, medicina popular, meigas…).
• As supersticións de raigame relixiosa, como a Santa Compaña.

A súa narrativa caracterízase por recoller algúns dos trazos da narración oral tradicional. Así temos:

Elementos da Narración Oral

• Fórmulas de apertura (xa hai moito tempo…).
• Narración en espiral: un conto leva a outro, e así sucesivamente.
• No tramo final do relato preséntase unha conclusión conceptual de carácter didáctico.
• A voz narradora preséntase como testemuña, para que confiemos no que di, e fai chamadas de atención aos oíntes.

Elementos Lingüísticos

• Uso abundante de refráns.
• O galego utilizado aparece mesturado con frecuentes castelanismos e dialectalismos, na tentativa de recoller a fala real.

A Poesía dos Anos Cincuenta

O inicio da recuperación poética na posguerra vén marcado pola publicación de Cómaros Verdes (1947) de Aquilino Iglesia Alvariño, poeta que forma parte da chamada Xeración do 36, xunto con Xosé María Díaz Castro, Álvaro Cunqueiro, Ricardo Carballo Calero ou Celso Emilio Ferreiro, quen destacaría máis adiante como representante da poesía social. Xunto a eles, tamén publicaron nestes anos autores de xeracións precedentes, entre os que salienta o nome de Luís Pimentel.

Luís Pimentel: Unha Voz Intensa e Lírica

Luís Pimentel (1895-1958) naceu e morreu en Lugo, cidade que non abandonou máis ca para estudar medicina en Santiago de Compostela e doutorarse en Madrid.

De volta en Lugo, dedicouse á súa profesión de médico, levando unha vida discreta e concentrada no seu traballo e nas súas afeccións: a música e a poesía.

O inicio da Guerra Civil e as súas consecuencias de morte e medo marcaron a súa personalidade, e tamén a súa poesía, ateigada de dor e sentimento. Aínda que presenta algúns trazos vangardistas, a súa obra é moi persoal e non segue as modas ou os movementos poéticos da época.

En vida só publicou un breve poemario, Triscos (1950). Despois da súa morte publicouse Sombra do aire na herba (1959) e, en 1967, Barco sin luces, en castelán.

A súa poesía céntrase no mundo cotián da pequena cidade provinciana que entón era Lugo. Hai en Pimentel unha visión pesimista da vida (morte, dor, traxedia). Nos seus versos predominan as sombras e a reflexión sobre o seu propio traballo poético. É unha poesía chea dun profundo humanismo.

Aquilino Iglesia Alvariño: Paisaxismo Humanista

Naceu en Seivane (Abadín-Lugo) en 1909. En 1924 ingresou no Seminario de Mondoñedo, onde adquiriu unha sólida formación clásica. En 1931 abandonou os estudos eclesiásticos, dedicándose posteriormente á docencia. Finou en Santiago de Compostela en 1961.

A súa produción poética pode encadrarse dentro do chamado paisaxismo humanista. A paisaxe, na súa obra, está humanizada e chea de resonancias clásicas. A soidade aparece como un dos temas centrais da súa poesía, xunto cos temas do paso do tempo e da morte.

Entre os seus libros destaca Cómaros verdes (1947), primeiro poemario en galego destacable tras a Guerra Civil.

Día a día, Lanza de soedade e Nenias son outros dos seus títulos relevantes.

Xosé María Díaz Castro: O Poeta da Soidade

Naceu en Parga en 1914, no seo dunha familia labrega. Estudou no Seminario de Mondoñedo, onde coincidiu con Iglesia Alvariño. En 1948 trasladouse a Madrid, e alí residiu gran parte da súa vida. Finou en Lugo en 1979.

En vida só publicou un libro: Nimbos (1961). Pero a calidade desta única publicación convérteo nun dos poetas máis significativos do século XX.

Díaz Castro caracterízase por ser o poeta do home e da súa soidade íntima: o amor, a morte, a vida, a nostalxia da infancia perdida e o forte arraigo coa terra son as constantes da súa obra. O tema relixioso tamén aparece na súa obra.