Evolución da escrita en galego desde o século XIX: do rexurdimento ao galego estándar

Resumo

O texto recorre as distintas etapas pelas que pasou a escrita galega desde o século XIX: o rexurdimento con galego popularizante, a fase diferencialista do comezo do XX ata 1936 e o galego protoestándar desde a Guerra Civil ata os anos 70. Explica as características lingüísticas de cada período, as normas ortográficas que se foron propondo e os institutos e editoriais que impulsaron a normalización, rematando co galego estándar posterior ao Estatuto de Autonomía de 1981.

Puntos clave

No rexurdimento o galego popularizante mesturaba castelanismos, dialectalismos e vulgarismos, e buscaba unha clara vontade interdialectal.
Na época diferencialista (do comezo do XX a 1936) rexeitouse o i grego (Y) e os castelanismos, e propúxose o uso de x, ll, ñ e h etimolóxica.
A Real Academia Galega, fundada en 1906, publicou o seu dicionario a partir de 1913; a norma escrita foi impulsada tamén polas Irmandades da Fala e o Seminario de Estudos Galegos.
Na fase protoestándar a editorial Galaxia, fundada en 1950, continuou a simplificación ortográfica iniciada polas normas de 1933.
En 1970 a Real Academia Galega publicou as súas primeiras normas e en 1971 creouse na Universidade de Santiago o Instituto da Lingua Galega.
O galego estándar consolidouse tras o Estatuto de Autonomía de 1981 e coas Normas ortográficas e morfolóxicas de 1982.

Ponte á proba

EVOLUCIÓN DA ESCRITA DENDE O SÉCULO XIX

Unha das principais preocupacions dos noso escritores foi a falta dunha norma escrita comu´n.Neste proceso o galego pasou por diferentes modelos de norma,de xeito que podemos recoñecer o período concreto ao que pertenece un texto en funcion das características linguísticas.

O REXURDIMENTO:GALEGO POPULARIZANTE

Carazterízase pola presenza de castelanismo,dialectalismo e vulgarismo propios da fala pois toman como referencia a lingua oral popular e recorren ao castelán.Os escritores desta época amosan xa unha clara vontade interdialectal,isto é,non se limitan a reflectir a fala da súa zona natal,senón que intentan empregar trazos linguísticos e vocabulario das diferentes variedades xeográficas do galego.O esforzo destes primeiros autores,cómpre ter en conta que comezaron a escribir en galego sen dispor de ningún referente ou modelo linguístico,xa que daquela nin sequera se coñeciá a tradiccion leteraria medieval,a lingua dos cancionairos.Pondal ten moi enconta o portugués literario e bota man de cultismos tirados directamente do latín ou do grego.De aí´o seu gusto pola conservacion de grupos consonánticos cultos e o recusro a cultismos insólitos.No que respecta á otografia recorreron fundamentalmente o modelo da lingua castelan que era a que mellor coñecían.O problema residía,polo tanto,na representacion dos fonemas que non existen en castelan.Asi mesmo,a escrita XIX usa apostrofes e guions para representar as contraccions e os encontros vocalicos propios da lingua falada.

DO COMEZO DO XX A 1936:GALEGO DIFERENCIALISTA

Nun intento de acadar un idioma galego máis puro,os escritores da época pretenden liberar o galego das interferencias do castelan,a lingua dominante durante séculos.Isto levaos a incorrer no hipergaleguismo ou diferencialismo.Alguns castelanismos aínda se maneñen nesta etapa.Ademais neste periodo o uso do galego esténdese a todo tipo de xéneros e temas,polo que cómpre cubiri os baleiros léxicos propios dunha lingua que vivira un periodo tan longo de marxinacion ,afastada dos rexistros formais e escritos.A divulgacion dos textos favoreceu o uso de arcaismos que comezan a aparecer.Canto ao portugues o afán por distanciarse do castelan lévaos a substituir termos galegos por lusismos.En cambio,outros prestamos do portugues acaba aceptandose.Tamen aparecen prestamos doutros idiomas.A real academia galega fundada en 1906non comeza a publicar o dicionario ata 1913,tampouco sera a academiaquen presente os aliceres para o establecemento dunha norma do galego escrito,senon as irmandades da fala e o seminario de estudos galegos.Os aspectos mais detectables destas normas son:

-Rexeitamento de i grego (Y)e selccion exclusiva do i latino (I)para representar o fonema /i/na marxe silábica

-Grafemas ll e ñ para a representacion de / / e / /

-Eleccion de x para a representacion de / /

-Emprego de h segundo a etimoloxia

-Mantemento de grupos consonanticos nas voces cultas

-Abandono do apostrodo e reducion do uso do guion

-Plurais animas e caraves para as polisilabas agudas rematadas en -l no singular.

GALEGO PROTOESTÁNDAR

Abrangue dende a Guerra Civil ata os anos 70.A producion escrita en galego se manten no exilio.A recuperacion posterios comeza en 1950 coa fundacion da editorial Galaxia.Esta supon unha continuidade no proceso de simplificacion ortografica iciciado polas normas de 1933.Asi mesmo,podese apreciar a intencion de evitar hiperenxebrismos e dialectalismos.Autores como celso emilio ferreiro ou Álvaro cunqueiro pretenden acadar un rexistro literario digno para o galego,pero e ben patente a vecilacion no momento de se decidiren polo emprego ou non dos grupos cultos.En 1965impártese por primeira vez cursos da lingua e literatura galega na universidade de compostelá.En 1970 a real academia publica as sas primeira snormas.En 1971 crease na universidade de santiago o instituto da lingua galega.Compre aclarar que ao longo destas tres fases os vulgarismos van estar presentes en maior ou menor medida na lingua escrita.

GALEGO ESTANDAR

Correspóndese coa epoca en que o galego acada o estatus de lingua cooficial coa entrada en vigo do estatuto de autonomia(1981).Dende o momento en que o galego ten acceso a administracion publica a vida politica e ao ensino aumenta a necesidade de fixar unha variedade normativa estable.Asi en 1982 son declaradas oficiais as Normas ortograficas e morfoloxia do idioma galego,elaborada pola real academia galega e mais polo instituto da lingua galega .

Preguntas frecuentes

Que características tiña o galego popularizante do rexurdimento?

Caracterizábase pola presenza de castelanismos, dialectalismos e vulgarismos, porque tomaba como referencia a lingua oral popular. Os escritores tentaban usar trazos e vocabulario de diferentes variedades xeográficas do galego.

Que normas ortográficas propuxo a etapa diferencialista?

Rexeitábase o i grego (Y) e usábase só o i latino (I) na marxe silábica, empregábanse ll e ñ, a letra x para /ʃ/ e h segundo a etimoloxía. Tamén se abandonaron o apóstrofo e o uso reducido do guión.

Cando se publicaron as primeiras normas da Real Academia Galega?

A Real Academia Galega publicou as súas primeiras normas en 1970. Antes, a academia fundada en 1906 comezara a publicar o seu dicionario en 1913.