Os dous de sempre

TEMA 9.-  A POESIA DO 1RO TERZO DO SEC XX

A poesía do primeiro terzo do século XX en Galicia desenvólvese nun contexto histórico de profundas transformacións. No plano político e económico, Galicia pasa dunha sociedade agraria tradicional a unha lenta modernización marcada pola emigración masiva, a aparición dunha burguesía urbana e o inicio dun incipiente proletariado industrial. No plano político, destaca o auxe do galeguismo, co desenvolvemento de movementos como a Liga Galega, as Irmandades da Fala e máis tarde o Partido Galeguista, que defenden a identidade política e cultural de Galicia.

No ámbito social, a sociedade segue sendo maioritariamente rural, con fortes desigualdades sociais e unha grande dependencia do caciquismo, fronte ao que xorden movementos agraristas e reivindicativos. Culturalmente, prodúcese un proceso de dignificación da cultura galega, especialmente da lingua, que comeza a saír do ámbito exclusivamente rural e literario para entrar na vida pública, na prensa, na política e na creación culta.

Desde o punto de vista sociolingüístico, Galicia vive unha situación de diglosia: o galego é a lingua maioritaria da poboación, pero o castelán domina os ámbitos oficiais, educativos e administrativos. Porén, grazas ás Irmandades da Fala e ao nacionalismo cultural, o galego iníciase como lingua de prestixio literario e de reivindicación identitaria.

No plano literario, a poesía do primeiro terzo do século XX non supón unha ruptura radical co Rexurdimento, senón unha evolución. Mantéñense tendencias como o costumismo, o historicismo e a poesía cívica, pero introdúcense influencias do Modernismo e, máis tarde, das vangardas europeas.

Dentro deste primeiro momento destaca Antonio Noriega Varela, considerado poeta de transición. A súa obra evoluciona desde o costumismo rural cara a unha poesía máis lírica e intimista. A súa obra principal é Montañesas (1904), ampliada posteriormente como Do ermo (1920 e 1929). A súa poesía caracterízase por tres liñas: en primeiro lugar, o costumismo rural, centrado na vida campesiña da montaña lucense, con descricións realistas e uso da fala popular; en segundo lugar, unha poesía da natureza de carácter intimista, influída polo Modernismo e o saudosismo portugués, na que a paisaxe se idealiza e adquire un valor espiritual e franciscano; e en terceiro lugar, unha fase final máis depurada formalmente. A súa temática céntrase na paisaxe, a vida rural, a relixiosidade e a sinxeleza, cunha visión espiritual da natureza.

O autor máis destacado das Irmandades da Fala é Ramón Cabanillas, considerado o “poeta da raza”. A súa obra supón a consolidación dunha poesía galega moderna, comprometida co galeguismo e influída polo Modernismo. A súa produción poética inclúe obras como No desterro (1913), Vento mareiro (1915), Da terra asoballada (1917) e A rosa de cen follas (1927). A súa poesía pode dividirse en tres grandes liñas temáticas: a poesía social e agrarista, centrada na denuncia do caciquismo, dos foros e da opresión do campesiñado; a poesía costumista, na que idealiza a vida popular galega, especialmente mariñeira e rural; e a poesía intimista, de carácter máis lírico, onde aparecen a saudade, o amor, a dor existencial e a nostalxia do pasado.

Dentro da poesía narrativa destaca Na noite estrelecida (1926), onde Cabanillas recrea a materia de Bretaña e a lenda artúrica desde unha perspectiva galeguizada. Nesta obra mestúranse tradición medieval, simbolismo e nacionalismo, presentando Galicia como un espazo mítico e espiritual.

Na época das Irmandades tamén destacan outros autores como Victoriano Taibo, Xerardo Álvarez Limeses, Gonzalo López Abente ou Xosé Crecente Vega, que cultivan unha poesía costumista, paisaxística e de reivindicación cultural galega.

A partir dos anos vinte prodúcese en Europa a chegada das vangardas, movementos artísticos de ruptura que buscan renovar completamente a arte. As vangardas caracterízanse polo antirromanticismo, a deshumanización da arte, a busca da arte pura e a innovación da linguaxe poética, mediante imaxes sorprendentes, metáforas audaces e ruptura da lóxica tradicional. Entre os principais “ismos” destacan o Cubismo, o Futurismo, o dadaísmo, o Surrealismo, o ultraísmo e o creacionismo.

En Galicia, as vangardas teñen un desenvolvemento particular, xa que non supoñen unha ruptura total coa tradición, senón unha convivencia entre innovación estética e identidade cultural galega, moi influída polo nacionalismo das Irmandades e o grupo Nós.

Dentro das vangardas galegas destacan tres correntes principais. O neotrobadorismo recupera a lírica medieval galego-portuguesa desde unha perspectiva moderna e refinada. Os seus principais autores son Fermín Bouza Brey, con obras como Nao senlleira e Seitura, e Álvaro Cunqueiro, con Cantiga nova que se chama Ribeira. A súa temática céntrase no amor, a saudade e a ambientación medieval idealizada.

O imaxinismo, representado por Luís Amado Carballo, combina tradición e vangarda mediante unha poesía da paisaxe humanizada e sensorial. A natureza aparece chea de movemento e emoción. As súas obras principais son Proel (1927) e O galo (1928). A súa temática céntrase na paisaxe galega e na súa percepción emocional.

O creacionismo, representado sobre todo por Manuel Antonio, defende que o poeta non debe imitar a realidade, senón crear mundos novos. A súa obra máis importante é De catro a catro (1928), na que o mar simboliza unha viaxe vital e existencial. Caracterízase pola liberdade formal, o uso de imaxes innovadoras e a ruptura da linguaxe tradicional.

En conclusión, a poesía do primeiro terzo do século XX en Galicia é un período de transición entre tradición e modernidade. Evoluciona desde o legado do Rexurdimento cara á incorporación do Modernismo e das vangardas, mantendo sempre unha forte conexión coa identidade galega, coa lingua e co nacionalismo cultural, o que lle outorga unha personalidade propia dentro da literatura europea.

TEMA 10.- A PROSA DO 1 TERZ SEC XX

A prosa galega do primeiro terzo do século XX desenvólvese nun contexto de modernización cultural, social e política de Galicia. Continúan aínda autores do século XIX que funcionan como ponte cara á modernidade, como Manuel García Barros, Francisca Herrera Garrido, Xoán Fariña ou Gonzalo López Abente, que manteñen o costumismo e o ruralismo, pero introducen xa unha maior preocupación pola lingua e pola realidade social galega.

Dentro da prosa das Irmandades da Fala (1916), o obxectivo principal é a defensa, dignificación e uso público do galego. Esta etapa supón avances importantes na normalización cultural da lingua. No ensaio destacan Xoán Vicente Viqueira, que defende a introdución do galego no ensino e reformas pedagóxicas; Antón Villar Ponte, gran ensaísta e xornalista, autor de Pensamento e sementeira, onde promove o galeguismo cultural e político; e Ramón Villar Ponte, tamén ensaísta e impulsor do movemento irmandiño.

Na prosa de ficción destacan Leandro Carré Alvarellos, autor de narrativa costumista e histórica, e Xosé Lesta Meis, autor de Manecho o da rúa e Estebo, onde trata a aldea, a emigración e a realidade social con estilo realista.

A Xeración Nós (1920-1936) supón a consolidación da prosa galega moderna. A súa periodización inclúe tres etapas: unha primeira fase de pregaleguismo ou prerrealismo, caracterizada polo interese pola cultura europea e o afastamento inicial do compromiso político; unha segunda etapa de galeguismo pleno, onde se produce a conexión coa cultura galega e o nacionalismo; e unha terceira etapa de posguerra, marcada pola Guerra Civil, o exilio e a desaparición da actividade literaria.

O prerrealismo caracterízase pola exploración de novos temas, a presenza do irracional, o simbolismo e o interese pola cultura europea. O galeguismo, pola súa parte, supón a toma de conciencia cultural e política, a defensa da identidade galega e a incorporación da lingua á alta cultura. A revista Nós (1920, Ourense) foi o principal órgano de difusión do grupo, e serviu para divulgar ideas culturais, literarias e científicas, ademais de consolidar o galeguismo intelectual.

Os trazos comúns da Xeración Nós son: formación universitaria, europeísmo, interese pola identidade galega, renovación estética e vontade de modernizar a prosa. A súa principal achega é a renovación da narrativa e do ensaio, introducindo técnicas modernas como o monólogo interior, a ruptura temporal e a complexidade psicolóxica.

Na prosa distínguense tres grandes xéneros: a novela, o conto e o ensaio científico e cultural.

Vicente Risco é o principal ideólogo do grupo. A súa produción narrativa inclúe seis obras: tres relatos (Do caso que lle aconteceu ao Dr. Alveiros, O lobo da xente, A trabe de ouro e a trabe de alquitrán), unha obra dialogada (O bufón de El-Rei), unha novela (O porco de pé) e unha novela inacabada (O señor feudal ou proxectos narrativos finais). Nestes textos combina humor, simbolismo e crítica social.

A súa obra máis importante é O porco de pé, unha novela satírica na que critica a burguesía urbana galega. Emprega recursos como a ironía, a caricatura e a enumeración exagerada para ridiculizar os personaxes. As súas características principais son o simbolismo, o humor crítico, o irracional e a visión culturalista de Galicia.

Na produción ensaística destacan dúas obras fundamentais: Teoría do nacionalismo galego, onde define o pensamento nacionalista desde unha perspectiva cultural e espiritual, e Nós, os inadaptados, onde analiza a súa xeración como un grupo intelectual diferente da sociedade. Tamén se pode citar Mitteleuropa, onde reflexiona sobre Europa e a cultura occidental. A lingua de Risco é culta, con numerosos cultismos e galeguismos, e o seu estilo é irónico, simbólico e intelectual, con forte presenza do humor e da crítica.

Ramón Otero Pedrayo é o gran novelista da Xeración Nós. A súa produción narrativa inclúe dúas obras breves (Os camiños da vida en partes curtas ou relatos iniciais), varias novelas importantes como Os camiños da vida, Arredor de si, O mesón dos ermos, Fra Vernero e Devalar, ademais de contos e textos narrativos breves. A súa obra clasifícase en tres grandes tipos: a novela histórica ou culturalista (Arredor de si, onde se analiza a formación do intelectual galeguista); a novela de contos históricos realistas (Os camiños da vida, centrada na evolución da sociedade galega e da fidalguía); e a novela psicolóxica, onde analiza o mundo interior dos personaxes e a súa evolución intelectual e emocional. Na súa produción ensaística destaca Pelerinaxes, obra de carácter cultural e viaxeiro, e outros ensaios sobre a historia e cultura galega, onde combina erudición, paisaxe e identidade. Castelao é unha figura fundamental da cultura galega. Na súa produción narrativa destacan Un ollo de vidro, Cousas, Retrincos e Os dous de sempre. Cousas é a súa obra máis característica, formada por relatos curtos con ilustracións, cunha estrutura sinxela baseada na unión de texto e imaxe, ton emotivo e crítica social. Retrincos recolle pequenas historias autobiográficas, mentres que Os dous de sempre é unha novela humorística e simbólica sobre dous personaxes opostos. Un ollo de vidro é unha narración satírica sobre o mundo dos mortos.Na súa produción ensaística destacan As cruces de pedra na Bretaña e As cruces de pedra na Galiza, estudos artísticos e culturais, e sobre todo Sempre en Galiza, obra fundamental do pensamento político galeguista, onde expón a súa visión nacionalista e cultural de Galicia. Finalmente, na prosa das vangardas destaca Rafael Dieste, da Xeración do 25. A súa obra principal é Dos arquivos do trasno (1926), que supón a renovación do conto galego. Caracterízase polo Realismo máxico ou marabilloso, no que o cotián se mestura co fantástico sen ruptura, creando unha realidade simbólica. As súas características son a unidade emotiva, a brevidade, o simbolismo e o final sorprendente ou aberto.

TEMA 12.- A POESIA ENTRE O 36 -76

A poesía galega entre 1936 e 1976 está profundamente condicionada pola Guerra Civil e pola posterior ditadura franquista. Tras o golpe militar de 1936 prodúcese unha ruptura no proceso de normalización cultural iniciado durante a Segunda República. Moitos intelectuais son represaliados, encarcerados ou obrigados ao exilio, e a actividade cultural en galego queda practicamente paralizada. Desde o punto de vista social, Galicia vive unha etapa marcada pola pobreza, a emigración e a falta de liberdades políticas. Culturalmente prodúcese unha forte desgaleguización, xa que o galego desaparece da vida pública e queda reducido ao ámbito familiar e rural. A situación lingüística é moi grave, pois o castelán imponse como única lingua oficial. Porén, a partir dos anos cincuenta iníciase unha lenta recuperación cultural grazas á creación da Editorial Galaxia, que impulsa a publicación en galego e permite reconstruír o sistema literario galego.

Dentro deste contexto xorde a chamada xeración do 36, formada por autores marcados pola experiencia da guerra e da posguerra. Esta xeración caracterízase fundamentalmente polo intimismo existencial e pola reflexión sobre a condición humana nun tempo de dor e silencio, xunto cunha preocupación constante pola identidade galega. Un dos poetas máis representativos é Luís Pimentel, considerado o gran poeta intimista da época. A súa poesía presenta un ton melancólico, delicado e simbolista, centrado na soidade, o paso do tempo e a angustia vital. Entre as súas obras destacan Triscos e Sombra do aire na herba, publicada de maneira póstuma e considerada un cumio da lírica galega.

Un fenómeno esencial deste período é a lírica do exilio. Tras a guerra, numerosos escritores continúan a súa actividade literaria desde América, mantendo viva a cultura galega fóra do país. A poesía do exilio caracterízase pola nostalxia da terra perdida, a denuncia política e a defensa da identidade nacional. Entre os autores máis destacados está Lorenzo Varela, quen expresa nos seus poemas o compromiso antifranquista e o sentimento de afastamento da patria, como se aprecia en Lonxe e Catro poemas para catro gravados. Tamén sobresae Luís Seoane, figura clave do exilio cultural galego.

Na Galicia interior continúa desenvolvéndose unha poesía que recupera tradicións anteriores á guerra. Aquilino Iglesia Alvariño cultiva unha poesía clasicista e paisaxística, onde a natureza galega funciona como espazo de reflexión espiritual. Entre as súas obras destacan Cómaros verdes, De día a día e Lanza de soledá. Pola súa parte, Xosé María Álvarez Blázquez combina a creación poética coa recuperación da tradición literaria galega, contribuíndo decisivamente á revitalización cultural da posguerra.

Nos anos cincuenta aparece a chamada promoción de enlace, que actúa como ponte entre a xeración do 36 e os novos poetas dos anos sesenta. Os seus membros comparten unha visión existencial marcada pola angustia, o pesimismo e a reflexión interior, pero comezan a introducir unha maior conciencia social. Dentro deste grupo destaca Antón Tovar, autor dunha poesía intimista e existencial centrada na dor humana e na procura do sentido da vida. Tamén resulta fundamental Luz Pozo Garza, quen desenvolve unha poesía de grande coidado formal, intimista e culturalista, na que aparecen temas como o amor, a memoria e o paso do tempo, visibles en obras como O paxaro na boca.

A partir dos anos sesenta prodúcese un cambio decisivo coa aparición da poesía social, vinculada ao despertar da conciencia política e á oposición ao franquismo. O máximo representante desta tendencia é Celso Emilio Ferreiro, considerado o poeta social por excelencia. A súa obra denuncia a opresión política, a inxustiza social e a situación de Galicia mediante unha linguaxe directa, clara e comunicativa. Destaca especialmente Longa noite de pedra, símbolo da represión franquista, xunto con Viaxe ao país dos ananos e Terra de ningures. Ademais da dimensión social, tamén aparecen elementos satíricos e intimistas na súa poesía.

Neste proceso de renovación xorde a xeración das Festas Minervais, integrada por novos autores universitarios comprometidos coa lingua e coa realidade social galega. Caracterízanse polo monolingüismo en galego, o compromiso político e a vontade de modernizar a poesía. Entre eles destaca Manuel María, autor moi prolífico que evoluciona desde o existencialismo inicial ata unha poesía social e identitaria, especialmente visible en Terra Chá. Bernardino Graña introduce unha poesía vitalista e mariñeira, mentres que Uxío Novoneyra desenvolve unha poesía esencial ligada á paisaxe do Courel, caracterizada pola condensación expresiva e a experimentación lingüística en obras como Os eidos. Finalmente, Xosé Luís Méndez Ferrín representa a culminación desta etapa ao combinar compromiso político, simbolismo e renovación estética, abrindo o camiño da poesía galega contemporánea.

En conclusión, a poesía galega entre 1936 e 1976 constitúe un proceso de resistencia cultural. Desde o silencio imposto pola guerra e o exilio ata a recuperación cultural dos anos sesenta e setenta, os poetas galegos conseguiron manter viva a lingua e transformar a poesía nun instrumento de identidade colectiva e compromiso social, preparando así o renacemento literario que chegará coa fin da ditadura.

TEMA 13-. A PROSA ENTRE O 36 E O 76

TEMA 14-. O TEATRO ENTRE O 36 E O 76

A historia do teatro galego entre 1936 e 1976 está marcada pola Guerra Civil e pola ditadura franquista, que provocan unha forte censura, a desaparición dos escenarios profesionais en galego e o exilio de moitos autores. Isto fai que o teatro sobreviva en tres espazos principais: o exilio americano, a produción illada da posguerra e unha progresiva recuperación que culmina no chamado teatro independente dos anos 60 e 70.

No teatro do exilio mantense viva a tradición dramática galega grazas a autores e actores emigrados, especialmente en América. Destaca Manuel Daniel Varela Buxán, que escribe teatro de carácter popular e costumista, pensado para o público da emigración. As súas obras máis importantes son O ferreiro de Santán, Taberna sen dono e Se o vello Simbad volvese ás illas, nas que combina humor, crítica social e elementos da vida rural. Tamén destaca Luís Seoane, figura clave da cultura galega no exilio, cun teatro comprometido e simbólico. A súa obra máis representativa é A soldadeira, na que mestura historia, denuncia e identidade galega.

No teatro da posguerra dentro de Galicia a produción é escasa debido á censura, pero aparecen autores fundamentais que preparan a renovación posterior. As características deste teatro son a dependencia da censura, o predominio de temas históricos ou simbólicos, a escasa presenza do galego nos escenarios e a busca de vías indirectas para a crítica social.

Eduardo Blanco Amor é unha figura fundamental, que tamén destaca no teatro. As súas obras máis importantes son Farsas para títeres, A esmorga (adaptación teatral) e Romance de Micomicón e Adhelala, nas que combina sátira, crítica social e renovación formal. Álvaro Cunqueiro achega un teatro de carácter mítico e culturalista, baseado na fantasía e na recreación de lendas. Destacan O incerto señor Don Hamlet, A noite vai coma un río, Función de Romeo e Xulieta e O gardián do amor. Ricardo Carballo Calero tamén contribúe ao teatro con obras como O fillo, A sombra de Orfeo e Os vellos non deben de namorarse (edición e estudo), con tendencia clasicista e simbólica.

Na década dos 60 aparece a dramática social, que introduce unha forte crítica política e social contra a ditadura. As súas características son o compromiso ideolóxico, a denuncia da inxustiza, a recuperación do galego no escenario e a renovación das técnicas dramáticas. Dentro desta liña destaca Daniel Cortezón, autor de teatro histórico e político. As súas obras máis representativas son Prisciliano, Pedro Madruga, Xelmírez ou a gloria de Compostela, A revolta dos irmandiños, Os irmandiños e O rapto de Europa, nas que revisa a historia de Galicia cun enfoque crítico e nacionalista.

Xohana Torres tamén contribúe ao teatro con obras como Á outra banda do Iberr, e Un hotel de primeira sobre o río, cun estilo simbólico e innovador.

Un fenómeno fundamental deste período é o Grupo de Ribadavia, que xorde nos anos 70 co nacemento do teatro independente galego. As súas características son a ruptura coa censura, a representación en espazos non convencionais, o compromiso político e social e a modernización da linguaxe teatral. Este movemento supón o renacemento real do teatro galego contemporáneo.

Dentro desta renovación destaca o teatro de Manuel Lourenzo, figura clave do teatro galego moderno, cunha produción moi ampla. Algunhas das súas obras son Electra, Traxicomedia do vento de Tebas namorado dunha forca, O mouchiño, Romance dos figos de ouro, Zardigot, Veladas indecentes, A traxedia dos dous mortos de sempre e Romasanta. A súa obra combina tres liñas principais: o teatro clásico ou mítico, o teatro histórico e o teatro inmediato de carácter político e social.

Finalmente, Roberto Vidal Bolaño representa a consolidación do teatro galego contemporáneo. As súas obras máis importantes son Laudamuco, señor de ningures, Doentes, Saxo tenor, Anxeliños, A burla do galo, Crime de aniversario e As actas escuras. O seu teatro caracterízase pola mestura de Realismo e simbolismo, a crítica social, o uso da ironía e a renovación total da escena galega.

En conclusión, o teatro galego entre 1936 e 1976 pasa dun período de silencio e exilio a unha lenta recuperación na posguerra e finalmente a unha renovación profunda co teatro social e o teatro independente, que sentan as bases do teatro galego moderno.

As linguas da Península Ibérica

1.- Linguas oficiais

O idioma oficial de Xibraltar é o inglés, usado polas institucións, a televisión pública e o ensino. A lingua coloquial de moita xente é o llanito, unha mestura de español, inglés e outras linguas.

Andorra é o único estado que ten como idioma oficial o catalán, aínda que tamén se fala moito o castelán e o francés.

O idioma oficial de Portugal é o portugués, que por número de falantes nativos é a sexta lingua máis falada do mundo. Para os lusistas é a mesma lingua que o galego, mentres que para os non lusistas é unha lingua irmá. Ademais, é lingua oficial en Brasil e noutros estados africanos. Desde 1999 tamén é oficial en Portugal o mirandés, usado por uns 15.000 falantes.

A lingua oficial do Estado español é o castelán ou español, que é a cuarta lingua máis falada no mundo. É oficial en moitos estados americanos. É a única lingua oficial en moitas comunidades autónomas e cooficial noutras.

2.- Linguas cooficiais

O catalán é a lingua oficial duns dez millóns de persoas en Cataluña, Illas Baleares e, segundo algúns, na Comunidade Valenciana.

O valenciano é lingua oficial na Comunidade Valenciana. Existe unha controversia entre os que consideran o valenciano como unha variedade do catalán e os que o consideran unha lingua diferente.

O aranés é unha lingua occitana usada por varios miles de persoas no Val de Arán, pero considerada cooficial en toda Cataluña.

O éuscaro é a lingua oficial no País Vasco e nunha parte de Navarra. Non é unha lingua ROMánica.

O galego é a lingua oficial en Galicia. Tamén se fala no Occidente de Asturias, no Bierzo e en Seabra.

3.- Linguas non oficiais

Non teñen consideración como oficiais o asturiano ou bable, o Aragónés e a fala de Estremadura (tamén chamada galego do Val do Ellas).

1.- Linguas oficiais

• O idioma oficial de Xibraltar é o inglés, usado polas institucións, a televisión pública e o ensino. A lingua coloquial é o llanito (mestura de español, inglés e outras linguas).
• Andorra ten como idioma oficial o catalán. Tamén se fala castelán e francés.
• O idioma oficial de Portugal é o portugués, a sexta lingua máis falada do mundo. É lingua oficial no Brasil e noutros países africanos. Desde 1999 tamén é oficial o mirandés (uns 15.000 falantes).
• O idioma oficial do Estado español é o castelán ou español, cuarta lingua máis falada do mundo e oficial en moitos países americanos.

2.- Linguas cooficiais

• O catalán fálase en Cataluña, Illas Baleares e, segundo algúns, na Comunidade Valenciana.
• O valenciano é oficial na Comunidade Valenciana. Hai debate sobre se é unha variedade do catalán ou unha lingua diferente.
• O aranés (occitano) fálase no Val de Arán e é cooficial en Cataluña.
• O éuscaro é oficial no País Vasco e parte de Navarra. Non é unha lingua ROMánica.
• O galego é oficial en Galicia e tamén se fala no Occidente de Asturias, no Bierzo e en Seabra

DIALECTOS DO GALEGO

1. BLOQUES DIALECTAIS (isoglosa do plural en -n)

• Occidental → plural en -ns (pantalóns)
  A Coruña oeste e Pontevedra oeste
• Central → plural en -s (pantalós)
  Lugo, Ourense e interiores da Coruña e Pontevedra
• Oriental → plural en -is (pantalois)
  Leste de Lugo e Ourense + Asturias, León e Zamora

2. FENÓMENOS FONÉTICOS

• Gheada: g → [h]
  Occidental e parte do Central
• Seseo: z/ce/ci → s
  • Explosivo: Fisterra–Tui
  • Implosivo: Occidental e zonas limítrofes
  • Total: ambos

3. MORFOLOXÍA

• Demostrativos:
  estándar: este/ese/isto
  Ourense e sur de Lugo: iste/ise/aquil
  NE A Coruña e sur de Pontevedra: -isto/-iso/-aquilo
• Pronombres:
  ti (xeral) / tu (Oriente)
  el / il
• Verbos:
  2ª plural: cantades / cantais
  3ª pretérito: colleu / colliu

4. RASGOS POR ZONAS

• Occidental: gheada, seseo total, -án (manán)
• Central: sen gheada, sen seseo, plurais en -ós, “iles”
• Oriental: sen gheada, sen seseo, plurais en -is, “el”, -ius

5. ÁREAS LINGÜÍSTICAS

• Occidentais: Fisterrá, Salnés, Morrazo, Baixo Miño
• Centrais: Mindoniense, Lucu-auriense, Limia Baixa
• Orientais: Asturiana, Ancaresa, Zamorana