Xeografía de España: Conceptos Clave, Urbanismo e Ambiente

Bloque 2: Conceptos Clave de Xeografía Física

13. PAISAXE

Aspecto do espazo xeográfico segundo as súas formas naturais e antrópicas. Está composta por elementos abióticos (non vivos), bióticos (resultado da actividade dos seres vivos) e antrópicos (resultado da actividade humana).

28. AMOC

Acrónimo de Atlantic Meridional Overturning Circulation, corrente oceánica que transporta calor e suaviza o clima en Europa occidental. A fusión do xeo ártico en Groenlandia achega auga doce ao Atlántico, ralentizando a corrente do Golfo e poñendo en risco a súa continuidade.

29. VEXETACIÓN CLÍMAX

Vexetación que se establece de forma natural nun ecosistema sen intervención humana, mantendo un equilibrio. Está en retroceso pola silvicultura e as repoboacións forestais.

30. CUNCA FLUVIAL/HIDROGRÁFICA

Territorio drenado por un río ou lago principal, delimitado por divisións naturais como cadeas montañosas. A súa xestión en España está a cargo das Confederacións Hidrográficas, sendo a cunca do Douro a máis extensa.

32. MARISMA

Ecosistema húmido por baixo do nivel do mar, formado por vexetación herbácea en augas doces, salgadas ou salobres. As marismas costeiras adoitan asociarse a esteiros, con solos areosos e alta biodiversidade, sendo fundamentais para aves.

33. ACUÍFERO

Formación xeolóxica de capas de rocha que almacenan e liberan auga infiltrada no solo. Son permeables e abastecen lagos, pantanos, fontes e pozos. A súa sobreexplotación para regadío pon en risco a súa sostibilidade.

Bloque 3: Conceptos Clave de Xeografía Humana e Urbana

35. POBOACIÓN ACTIVA

Persoas entre 16 e 65 anos en condición de traballar, empregadas ou en paro. Representa a man de obra dispoñible e analízase mediante a taxa de actividade, que a relaciona coa poboación total.

36. ESPERANZA DE VIDA

Número estimado de anos que pode vivir unha persoa segundo os niveis de mortalidade do momento. Maior nas mulleres e nos países desenvolvidos (>80 anos). En España (2023): 84 anos (86 mulleres, 81 homes).

37. RÉXIME DEMOGRÁFICO

Modelo de evolución da poboación segundo a natalidade e a mortalidade. No réxime antigo, ambas eran altas e o crecemento era baixo. A transición demográfica reduciu primeiro a mortalidade e logo a natalidade, dando paso ao réxime moderno, con taxas baixas e pouco crecemento.

38. CRECEMENTO VEXETATIVO

Diferenza entre o número de nacementos e defuncións nun período. Pode ser alto (>4%), moderado (1-2%) ou baixo (<1%).

39. PADRÓN MUNICIPAL

Rexistro administrativo que cada concello actualiza continuamente sobre a súa poboación e características demográficas. Serve para coñecer a cantidade de habitantes e inflúe no financiamento municipal.

40. SALDO MIGRATORIO

Diferenza entre inmigración e emigración nun territorio e período determinado. Se é positivo, a poboación aumenta; se é negativo, diminúe.

41. INVERNO DEMOGRÁFICO

Situación nos países con baixa taxa de fecundidade (<2,1 fillos/muller), provocando envellecemento poboacional e necesidade de inmigración para manter a economía. Presente en países da UE, Xapón e Rusia.

42. ÁREA METROPOLITANA

Rexión urbana que inclúe unha cidade principal e os seus núcleos satélites, que dependen dela economicamente e requiren boas comunicacións. Exemplos: Madrid ou A Coruña a escala galega.

43. PXOM (PLAN XERAL DE ORDENACIÓN MUNICIPAL)

Instrumento de planificación urbana que regula a clasificación do solo e os procesos de urbanización dun municipio, definindo espazos públicos, equipamentos e infraestruturas.

44. GENTRIFICACIÓN (XENTRIFICACIÓN)

Transformación urbana pola cal un barrio degradado é renovado, atraendo poboación de maior poder adquisitivo. Isto eleva o custo da vivenda e substitúe negocios tradicionais por outros adaptados a novos estilos de vida (vivendas turísticas, locais de lecer, etc.). Exemplos: Chueca e Lavapiés (Madrid), Bouzas (Vigo), San Pedro (Santiago).

45. CIDADE DIFUSA

Modelo urbano de inspiración anglosaxoa baseado na expansión dispersa da cidade con baixa densidade de edificación e zonas especializadas (residenciais, comerciais, industriais). Expandíuse en España a finais do século XX, en contraste co modelo compacto mediterráneo.

46. CIDADE DE 15 MINUTOS

Modelo urbanístico sostible presentado na COP21 de París (2015), baseado na proximidade aos servizos básicos (traballo, saúde, educación, lecer) e na redución dos desprazamentos en vehículos contaminantes. Un exemplo en España son as “supermazás” de Barcelona.

Análise do Plano Urbano de Madrid

Madrid presenta unha estrutura urbana diferenciada en tres grandes áreas: o casco antigo, o ensanche e a periferia, resultado do seu desenvolvemento histórico. A cidade orixinouse como unha fortificación árabe no século IX, situada sobre un outeiro no val do río Manzanares, cunha clara función defensiva para protexer Toledo. A súa localización céntrica na Península e a súa elección como capital en 1591 convertérona no principal centro político e de comunicacións de España.

O Casco Antigo de Madrid

O casco antigo de Madrid presenta un plano irregular, característico das cidades medievais, con rúas estreitas e tortuosas. A muralla medieval foi derrubada no século XIX, dando lugar a grandes vías como a Gran Vía, o Paseo de Recoletos e as Roldas do sur (Atocha, Valencia, Toledo). A estrutura foi modificada con reformas como a creación da Praza Maior no século XVII ou a apertura da Gran Vía no século XX. A trama urbana é pechada e compacta debido ao crecemento histórico dentro dos límites amurallados. En canto á edificación, nos seus inicios predominaban as construcións de baixa altura, pero co tempo experimentouse unha progresiva verticalización. No casco antigo localízanse algúns dos principais monumentos da cidade, como o Palacio Real e diversas igrexas e mosteiros. Tradicionalmente, os usos do solo eran residenciais, comerciais e artesanais sen zonificación clara. Co tempo, o centro terciarizouse, desprazando parte da poboación e favorecendo o uso turístico, con numerosos establecementos de restauración e hospedaxe.

Entre os principais problemas do casco antigo atópanse a deterioración das edificacións e das rúas, o envellecemento da poboación e a perda do uso residencial debido á terciarización, o que provoca o baleirado do centro fóra do horario comercial. As solucións implementadas inclúen a rehabilitación de edificios, a peonalización dalgunhas rúas e medidas para fomentar o uso residencial.

O Ensanche e os Barrios Obreiros

A expansión urbana de Madrid produciuse principalmente no século XIX debido ao crecemento da poboación e ás malas condicións dentro do recinto amurallado, onde a insalubridade e a presenza de usos incompatibles co residencial (fábricas, cemiterios) agravaban a mortalidade. Isto levou á creación de novos barrios fóra do casco antigo, máis ordenados e hixiénicos. O ensanche de Madrid localízase ao norte do centro histórico e foi deseñado por Carlos María de Castro cun plano ortogonal en cuadrícula, con rúas longas, rectas e anchas (Velázquez, Serrano, Goya...) que forman mazás cadradas. A edificación orixinal consistía en palacetes e edificios de media altura cunha baixa densidade de ocupación. Inicialmente, era unha zona residencial de clase media-alta, pero hoxe en día está altamente terciarizada, con sedes empresariais e comercio de luxo. Xunto ao ensanche burgués, aparecen os barrios obreiros e industriais, situados máis afastados e caracterizados por unha trama densa con edificacións de menor calidade. Moitos destes barrios sufriron problemas de deterioración e falta de servizos.

A Periferia e a Cidade Difusa

Outro exemplo de expansión é a Cidade Lineal de Arturo Soria, inspirada nos conceptos das cidades-xardín, cun plano lineal baseado nunha ampla rúa arredor da capital. A súa trama era aberta, con vivendas unifamiliares con horto e xardín, pero a densificación urbana alterou posteriormente o proxecto. Os problemas do ensanche e dos barrios obreiros inclúen o envellecemento dos edificios, a especulación do solo e a falta de servizos nos barrios máis antigos. As solucións pasan pola modernización e rehabilitación das vivendas no ensanche e a dotación de infraestruturas nos barrios obreiros. Ademais, moitas antigas áreas industriais atópanse en desuso ou degradadas, polo que a súa reconversión para novos usos terciarios ou residenciais é unha das estratexias actuais.

A partir de 1950, Madrid experimentou un gran crecemento demográfico debido ao baby boom e á migración campo-cidade. Isto provocou a expansión da cidade cara á periferia, diluíndo os límites entre o urbano e o rural e dando lugar a áreas periurbanas e suburbanas. Actualmente, o despoboamento do centro impulsou aínda máis este proceso, co crecemento das áreas periféricas. A maior parte da expansión posindustrial foi de tipo residencial, con barrios de choupanas, polígonos de vivendas de promoción oficial e privada e urbanizacións de vivenda unifamiliar. Estas zonas adoitan situarse ao longo dos principais eixos de comunicación, como o Paseo da Castelá en dirección á Nacional I, a rúa Alcalá cara á Nacional II ou a avenida do Mediterráneo cara á Nacional III. O transporte rodado é fundamental para conectar estas áreas coa cidade.

Ademais das áreas residenciais, tamén se crearon zonas industriais e de equipamento (hospitais, universidades, grandes hipermercados), que se localizan seguindo os principais eixos viarios por razóns de accesibilidade. Esta expansión tamén provocou a integración na cidade de antigos municipios da periferia como Canillejas, Vallecas ou Carabanchel, mentres que outras localidades da área metropolitana, como Coslada, Leganés ou Pozuelo, aínda conservan a súa autonomía administrativa pero están fisicamente unidas á capital. Os principais problemas da periferia inclúen a degradación dalgunhas zonas, especialmente o chabolismo e o deterioro dos barrios obreiros máis antigos, que se construíron rapidamente nos anos 50 con insuficientes dotacións de servizos. Para solucionar estes problemas, implementáronse programas de rehabilitación e erradicación do chabolismo. Exemplos disto en Madrid son os poboados da Celsa ou da Rosilla, onde a deterioración urbana leva tamén a problemas sociais, especialmente relacionados coa drogadicción e a delincuencia. En canto ás áreas industriais e de equipamento, algúns polígonos atópanse en mal estado ou teñen unha dotación insuficiente de servizos, polo que as solucións pasan pola súa rehabilitación e mellora.

Comentario do Plano Urbano de Barcelona

Barcelona, ao igual que outras cidades cunha longa historia, presenta un espazo urbano complexo no que se poden distinguir diferentes áreas correspondentes ás distintas etapas do seu desenvolvemento: o casco antigo, o ensanche de mediados do século XIX e a periferia máis recente. A cidade ubícase entre o mar Mediterráneo e a serra de Collserola, onde o Tibidabo (512 m) é o seu punto máis alto. O seu territorio municipal, de 97,6 km², esténdese desde o río Besòs ata o Llobregat. O seu emprazamento favoreceu o seu crecemento, situándose na chaira onde converxen os principais eixos de comunicación da rexión: o Llobregat e o Besòs, que atravesan a serra Litoral despois da depresión Prelitoral. Esta ubicación estratéxica outorgoulle un importante papel económico e loxístico no contexto mediterráneo.

Como capital de Cataluña e segunda cidade máis poboada de España, Barcelona ten unha influencia suprarrexional que abarca todo o eixe mediterráneo e se estende a nivel nacional e internacional. A súa estrutura económica é altamente diversificada, cun sector industrial histórico, un terciario avanzado vinculado ás novas tecnoloxías e unha crecente orientación cara ao turismo. A súa área metropolitana actúa como motor económico e articulador do territorio, con conexións globais que reforzan a súa posición na rede de cidades europeas.

O Casco Antigo de Barcelona

Barcelona é unha cidade cunha historia milenaria. Os seus orixes remóntanse ao século VI a.C., cando foi habitada polos íberos. No 218 a.C., os romanos estableceron un primeiro asentamento en Montjuïc, trasladándoo posteriormente ao monte Tàber, onde fundaron Barcino no 27 a.C. O crecemento urbano da cidade deu lugar a unha estrutura con diversos trazados e zonas. O casco antigo correspóndese coa cidade desde a súa fundación ata mediados do século XIX. O trazado romano orixinal, baseado no cardo e o decumano, desapareceu en gran parte, mentres que o medieval, caracterizado pola súa irregularidade, aínda é visible. A finais do século XVIII, produciuse unha gran transformación coa apertura das Ramblas, o que supuxo o derribo parcial das murallas. Presenta unha trama pechada e compacta, con edificacións de gran valor histórico, como a Catedral e o barrio Gótico.

Experimentou unha terciarización do solo, cunha crecente presenza de actividades turísticas (hoteis, restaurantes, comercios) en detrimento do uso residencial. Entre os seus problemas destacan o deterioro de edificios, a xentrificación e o despoboamento, o que motivou políticas de rehabilitación desde os anos 80.

O Ensanche de Cerdà

O ensanche respondeu á necesidade de expandir a cidade ante o crecemento demográfico do século XIX. En 1859 aprobouse o plan de ensanche deseñado por Ildefons Cerdà, baseado nunha cuadrícula ortogonal con mazás achaflanadas. Este permitiu a unión de Barcelona con municipios veciños como Gràcia, Sants e Sant Andreu, dando lugar a un crecemento planificado con amplas avenidas como a Diagonal e a Gran Vía. Nos seus inicios, a edificación era baixa e aberta, con espazos verdes no interior das mazás, pero a especulación xerou unha alta densificación e a proliferación de edificios en altura. Actualmente, o ensanche alberga o CBD da cidade e combina funcións residenciais, comerciais e turísticas, con destacados monumentos modernistas como a Sagrada Familia e a Casa Batlló.

A Periferia Metropolitana

A partir de 1950, Barcelona experimentou un gran crecemento debido ao baby boom e á inmigración do éxodo rural, o que impulsou a expansión urbana cara á periferia. Esta caracterízase por unha morfoloxía máis irregular e unha mestura de usos do solo, con barrios residenciais, zonas industriais e grandes infraestruturas de transporte. A cidade estendeuse cara a municipios próximos como Hospitalet de Llobregat, Badalona ou Cornellà, configurando un continuo urbano metropolitano. Desde finais do século XX, implementáronse políticas de rexeneración urbana, buscando mellorar a calidade de vida nestes barrios e fomentar a cohesión social.

En conclusión, o plano de Barcelona reflicte a complexa evolución histórica da cidade, desde a súa orixe romana ata a súa consolidación como unha metrópole global. A súa estrutura urbana combina elementos antigos con trazados modernos, adaptándose aos cambios económicos e sociais ao longo do tempo.

Macrocefalia Urbana e Sistema de Cidades

O mapa que se presenta é un mapa temático a escala nacional, elaborado a partir dos datos do Padrón Municipal de 2021, ofrecidos polo Instituto Nacional de Estatística (INE). O mapa mostra a distribución da poboación en España segundo dúas variables principais: o número de habitantes no municipio máis poboado de cada provincia e a porcentaxe de poboación que reside en municipios de máis de 10.000 habitantes. A lenda do mapa divide as diferentes áreas en función destas categorías de concentración poboacional.

A macrocefalia urbana refírese a unha distribución desproporcionada da poboación nunha única cidade ou núcleo urbano dentro dun territorio, facendo que esa cidade concentre tanto a poboación como as funcións económicas e administrativas, ao tempo que outras áreas permanecen deshabitadas ou pouco poboadas.

En canto ás variables destacadas, o municipio máis poboado de toda España é Madrid, con 3.277.451 habitantes, seguido de Barcelona, que tamén destaca como unha das metrópoles nacionais. Outras grandes cidades, como Valencia, Sevilla e Zaragoza, tamén se atopan entre os municipios máis poboados de cada provincia, actuando como metrópoles rexionais. Pola contra, hai provincias como Soria ou Teruel, onde o municipio máis poboado non supera os 50.000 habitantes, amosando unha menor concentración poboacional nas súas capitais provinciais.

Respecto á distribución da poboación en municipios de máis de 10.000 habitantes, as provincias máis urbanizadas, como Madrid ou Barcelona, teñen unha poboación moi concentrada en áreas metropolitanas, mentres que noutras provincias, como Zamora ou Lugo, a poboación está máis distribuída entre pequenos núcleos urbanos.

O sistema urbano refírese á organización e á interrelación das cidades dentro dun territorio. En España, o sistema urbano caracterízase pola presenza dunha metrópole dominante no centro, como Madrid, rodeada por cidades medianas e pequenas. Este sistema tamén presenta unha gran diversidade, con áreas onde as grandes cidades concentran a maior parte da poboación e outras onde a poboación se distribúe de forma máis equilibrada entre varias cidades.

Un sistema urbano é considerado macrocéfalo cando unha cidade ten un peso desproporcionado en comparación co resto, tanto en termos de poboación como de funcións económicas e administrativas. O índice de primacía é a ferramenta que permite medir este fenómeno, comparando a poboación da cidade máis grande coas seguintes en tamaño, o que permite cuantificar a dominancia dunha única cidade sobre as demais. En España, subsistemas como o de Madrid ou Zaragoza presentan un alto grao de macrocefalia, xa que a maior parte da poboación e das funcións económicas están centralizadas nestas cidades. Pola súa parte, outras rexións como Galicia ou País Vasco teñen un sistema urbano máis equilibrado, onde varias cidades, como A Coruña, Vigo ou Bilbao, exercen un papel importante e non hai unha cidade dominante que centralice a maior parte dos recursos.

A distribución da poboación urbana en España reflicte unha dualidade entre grandes áreas metropolitanas como Madrid e outras rexións onde as poboacións están mellor distribuídas. Esta concentración excesiva de poboación nun único núcleo urbano pode crear problemas como a sobrecarga das infraestruturas e o despoboamento das zonas rurais. Para garantir un desenvolvemento territorial equilibrado, é necesario fomentar políticas que promovan o crecemento urbano descentralizado e sostible, potenciando as áreas menos urbanizadas e mellorando a cohesión territorial en todo o país. En conclusión, o mapa reflicte unha forte macrocefalia en determinadas provincias, especialmente nas grandes cidades que concentran a maior parte da poboación, mentres que noutras rexións a poboación está mellor distribuída entre varias cidades. Este fenómeno ten implicacións significativas para a mobilidade, o acceso a servizos e o desenvolvemento económico, facendo necesario un enfoque máis equilibrado na planificación e xestión urbana a nivel nacional.

Desertificación: Causas, Consecuencias e Medidas

A desertificación é un proceso de degradación das terras áridas, semiáridas e subhúmedas secas que afecta as zonas de todo o mundo, especialmente nas rexións onde as condicións climáticas extremas e as actividades humanas combinadas xeran un ambiente propenso á perda de fertilidade do solo.

A Convención das Nacións Unidas de Loita contra a Desertificación (CNULD) é un tratado internacional aprobado en 1994 co obxectivo de combater este problema e mitigar os efectos da seca nos países afectados. A través deste tratado, promóvese a aplicación de estratexias sostibles que busquen mellorar a produtividade das terras, conservar os recursos do chan e da auga, e restaurar as zonas degradadas.

O risco de desertificación é particularmente alto en certas áreas de España, sobre todo no sueste e centro do país. As provincias de Almería, Murcia, Alacante, Granada, Albacete, Valencia e Toledo son as que mostran maior vulnerabilidade. A desertificación tamén afecta rexións en Castela-A Mancha, Estremadura e as Illas Canarias, especialmente Lanzarote, Fuerteventura e partes de Tenerife e Gran Canaria. Estas zonas presentan formas de relevo típicas das depresións e submesetas, como paisaxes horizontais, arxilosas, con cárcavas e barrancos, que favorecen a erosión do solo. As zonas afectadas tamén se caracterizan por cultivos de secano, como o olivo e o trigo, que están adaptados ás condicións climáticas secas, á diferenza dos cultivos de regadío.

Factores da Desertificación

A desertificación resulta dunha combinación de factores naturais e humanos.

Factores Naturais

• O clima, a irregular distribución das precipitacións, a seca prolongada e as choivas torrenciais que destrúen a cuberta vexetal e favorecen a erosión.
• As condicións edafolóxicas, como os solos pobres e a súa susceptibilidade á erosión.
• O relevo, con pendentes pronunciadas, e a perda de vexetación, provocada por incendios ou a sobreexplotación, agravan o problema.

Factores Humanos

As actividades humanas, como a urbanización desmesurada, o turismo, e a explotación industrial, tamén contribúen á degradación do solo, exacerbando o fenómeno, especialmente na zona mediterránea.

Consecuencias e Mitigación

As consecuencias da desertificación son graves e teñen un impacto negativo no ecosistema e nas actividades humanas. A perda de biodiversidade, a desaparición da gandaría extensiva, e o aumento do risco de incendios son algúns dos efectos máis visibles. A desertificación tamén agrava os problemas relacionados coa seca, a escaseza de recursos hídricos e a diminución da capacidade agrícola. O abandono das actividades tradicionais, como a agricultura, e o despoboamento son consecuencias directas da perda de produtividade nas zonas afectadas.

Para previr e mitigar os efectos da desertificación, existen varias medidas que se poden aplicar tanto a nivel local como global. A nivel nacional en España, programas como a Acción Nacional contra a Desertificación (LUCDEME) están en marcha para combater este problema. A nivel internacional, as Conferencias das Partes (COP) que loitan contra o cambio climático tamén xogan un papel importante na loita contra a desertificación. As medidas específicas inclúen a mellora da xestión do solo, a reforestación, a utilización de prácticas agrícolas sostibles, a protección dos recursos hídricos e a regulación das actividades humanas para evitar a sobreexplotación dos recursos naturais. O uso eficiente da auga, como o rego por goteo, e o fomento de cultivos xerofíticos resistentes á seca tamén son estratexias clave para combater a desertificación.

Impacto Ambiental das Actividades Humanas

A actividade humana xera problemas ambientais, pero tamén políticas para combatelos. A política medioambiental española está guiada por acordos globais (Acordo de París), directrices da UE (Pacto Verde Europeo) e normativas estatais e autonómicas, baseándose na sustentabilidade. Moitas actividades humanas teñen consecuencias negativas para o medio, polo que requiren avaliacións de impacto ambiental. Os principais problemas inclúen:

• Sobreexplotación do medio máis aló da súa capacidade de rexeneración.
• Contaminación, alterando ecosistemas e saúde.
• Alteración ou destrución de elementos ambientais.

Principais Alteracións Ambientais

• Relevo: Modificado por minas, canteiras, infraestruturas e urbanización costeira.
• Vexetación: Reducida por deforestación, substitución de especies autóctonas e incendios, favorecendo a erosión e desertización. A reforestación busca frear estes efectos.
• Solo: Afectado pola urbanización, erosión e contaminación industrial e agrícola. A desertización é un problema grave en Andalucía, Canarias e o sueste peninsular.

Contaminación e Cambio Climático

• Atmosférica: Provén do transporte, industrias e calefaccións, afectando grandes cidades e zonas industriais. O aumento de gases de efecto invernadoiro causa quecemento global, con efectos como subida do nivel do mar, secas e alteracións na biodiversidade. O Acordo de París busca reducir emisións mediante medidas enerxéticas sostibles.
• Augas: Contaminadas por vertidos agrícolas, industriais e urbanos, afectando ríos, mares e acuíferos. A marea negra (Prestige, 2002) exemplifica os danos ecolóxicos.
• Residuos: O seu volume elevado e a dificultade de tratamento xeran impactos ambientais. As solucións pasan polas tres R (redución, reutilización e reciclaxe).

Outras Formas de Contaminación

• Electromagnética: Radiacións de equipos electrónicos que poden afectar a saúde.
• Acústica: O ruído superior a 65 dB pode provocar problemas de saúde. España regula este problema mediante a Lei do Ruído (2003).
• Luminosa: O exceso de luz artificial altera ecosistemas e implica gasto enerxético.

Pegada Ecolóxica

Este indicador mide o impacto humano sobre os recursos naturais. A biocapacidade global por habitante é de 1,8 ha, pero o consumo medio supera as 2,23 ha. En España, a pegada ecolóxica é 2,6 veces maior que a súa biocapacidade, o que compromete o futuro dos recursos naturais.

Políticas Ambientais e Espazos Protexidos

As medidas concretas fronte aos problemas medioambientais complétanse coa creación de espazos naturais protexidos. En España existen na actualidade máis de 4000 espazos naturais baixo algunha figura de protección abarcando superficies terrestres e mariñas, regulados baixo a Lei do Patrimonio Natural e a Biodiversidade (Lei 42/2007), e as súas posteriores modificacións (Lei 33/2015).

Rede de Espazos Protexidos Nacionais

A nivel estatal diferenciamos as seguintes figuras de áreas protexidas:

• Parques Nacionais: Espazos naturais de alto valor ecolóxico e cultural e de interese xeral para a nación. Son espazos moi pouco transformados pola man do home e neles prima a conservación sobre a explotación económica. Na actualidade teñen esta protección 16 espazos como Picos de Europa, Ordesa e Monte Perdido, Timanfaya, Illas Atlánticas...
• Parques Naturais: Territorios nos que se procura combinar os aproveitamentos tradicionais coa conservación dos recursos naturais.
• Reservas Naturais: Créanse para protexer formacións naturais que pola súa rareza ou importancia merecen unha protección especial. Nestes territorios procúrase combinar os aproveitamentos tradicionais coa conservación dos recursos naturais sempre que sexan compatibles coa conservación.
• Monumentos Naturais: Espazos singulares pola súa rareza ou beleza que merecen protección especial (por exemplo, fervenzas, cantís...).
• Paisaxes Protexidas: Lugares que por valores estéticos e/ou culturais son merecedores de especial protección.
• Áreas Mariñas Protexidas: Espazos naturais creados para a protección de ecosistemas, elementos biolóxicos ou xeolóxicos do medio mariño de especial fraxilidade ou importancia onde a explotación dos recursos atópase limitada.

Redes de Protección Internacionais

Podemos destacar a Rede Natura 2000 da Unión Europea que ten como obxectivo a conservación da biodiversidade europea. Para iso propón a catalogación de dous tipos de áreas:

• As ZEC (Zonas Especiais de Conservación) creadas a partir dos LIC (Lugares de Importancia Comunitaria) designados polos propios países comunitarios e aprobados pola Comisión Europea.
• As ZEPA (Zonas de Especial Protección para as Aves).

A nivel mundial destacan as redes de xeoparques.

Os Espazos Urbanos en España: Morfoloxía e Funcións

Definir a cidade implica combinar criterios cuantitativos e cualitativos.

Criterios de Definición da Cidade

• Criterio cuantitativo: O INE considera urbanos os núcleos superiores a 10.000 habitantes, pero este criterio non se aplica ben nalgúns casos, como en Galicia ou Andalucía, onde moitos núcleos grandes teñen características rurais.
• Criterio cualitativo: A cidade defínese por características morfolóxicas, funcionais, sociolóxicas e espaciais. A cidade ten alta densidade edificatoria, actividades económicas nos sectores secundario e terciario, maior diversidade social, dinamismo cultural e social, e influencia sobre o contorno.

Morfoloxía Urbana

A morfoloxía urbana está influída por varios factores:

• Situación: Relación xeográfica coa contorna.
• Emprazamento: Localización concreta da cidade, dependente do medio físico e a súa función.
• Plano: Tipos de planos urbanos: irregular (medievais), radiocéntrico (algunhas cidades medievais e burguesas), ortogonal (s. XIX), lineal (baseado en vías de comunicación), e mixto.
• Trama: A disposición das edificacións nas rúas, que pode ser pechada (compacta) ou aberta (con espazos libres).
• Edificación: Pode ser colectiva (en altura) ou individual (vivendas).
• Usos do solo: Variados, como residencial, industrial, comercial e de servizos.

Funcións das Cidades

As funcións definen as actividades principais que se realizan na cidade, condicionando a súa relación co territorio. As principais funcións son:

• Residencial: Espazos dedicados á vivenda, con equipamentos e infraestruturas.
• Comercial: Intercambio de produtos e servizos.
• Industrial: Consolidación de polígonos industriais.
• Política e administrativa: Funcións relacionadas co goberno.
• Cultural, lúdica e turística: Cidades con funcións especializadas como a educación ou o turismo.

Proceso de Urbanización

A cidade actual é o resultado dunha concentración progresiva de poboación e actividades. A cidade preindustrial, antes de mediados do século XIX, tiña unha urbanización modesta, con menos do 10% da poboación vivindo en cidades, e funcións estratéxico-militares, políticas, económicas e relixiosas. A urbanización en España pasou por varias etapas:

• Antigüidade: Xurdiron os primeiros núcleos urbanos coa colonización fenicia e grega. A romanización consolidou unha rede urbana densa.
• Idade Media: Tras a caída do Imperio Romano, o norte e sur da península experimentaron diferentes desenvolvementos urbanos. O norte creceu debido ao comercio e ás universidades.
• Idade Moderna: Andalucía foi unha das zonas máis urbanizadas de Europa. A cidade de Madrid foi establecida como capital en 1561.
• Cidade Industrial (Século XIX): O crecemento das cidades industriais foi acelerado pola Revolución Industrial, coa expansión urbana nas periferias e a creación de barrios separados para as clases sociais.
• Cidade Posindustrial (Desde 1975): A industria perde peso e os servizos avanzados gañan protagonismo nas grandes cidades, con áreas metropolitanas e especialización funcional. A cidade difusa, estendida horizontalmente e separada en áreas especializadas, xurde nesta etapa.

Estrutura Urbana

A cidade española actual é complexa, dividida en diferentes áreas:

• Cidade Preindustrial: Identificable coa herdanza medieval e elementos posteriores renacentistas e barrocos. A estrutura é irregular e heteroxénea, e conserva parte da muralla e as rúas estreitas típicas das cidades medievais e musulmás.

As cidades cristiás medievais estaban protexidas por murallas de trazado circular, con rúas sinuosas e desordenadas. Construíronse edificios importantes como pazos e catedrais en prazas centrais, e cando a cidade crecía, expandíase fóra das murallas, creando arrabaldes. As cidades xurdidas ao longo do Camiño de Santiago, como Santo Domingo de la Calzada e Logroño, gañaron importancia. Na Idade Moderna, xurdiron barrios de plano regular como Santa Fe de Granada e consolidouse a Praza Maior con deseño cuadrangular. Durante os séculos XVIII e XIX, melloraron infraestruturas como o abastecemento e a hixiene, derrubando murallas e creando grandes vías para conectar barrios.

Na cidade industrial, a revolución industrial produciu migracións do campo á cidade, creando barrios obreiros e áreas industriais. Planeáronse ensanches como os de Barcelona (plan Cerdà) e Madrid (Barrio de Salamanca), destinados a clases altas. Os barrios obreiro-industriais eran desorganizados, con baixa calidade urbanística. Os barrios-xardín, inspirados polo urbanismo inglés, creáronse para mellorar as condicións de vida da clase obreira, pero foron ocupados por clases medias-altas.

A partir dos anos 60, as cidades creceron cara á periferia, expandíndose con barrios residenciais e industriais, creando unha cidade difusa. Nas últimas décadas, transformouse a periferia con áreas de vivenda unifamiliar e grandes superficies comerciais. A agregación urbana deu lugar a áreas metropolitanas, como Madrid e Barcelona, con movementos pendulares de traballadores. O sistema urbano español está organizado en aglomeracións urbanas xerarquizadas, sendo Madrid e Barcelona as máis grandes. Existen aglomeracións con máis de 500.000 habitantes, e outras cidades importantes entre 250.000 e 100.000 habitantes, resultado da descentralización.

Xerarquía Urbana en España

A xerarquía urbana en España está formada por un conxunto de asentamentos urbanos interrelacionados, onde as cidades se clasifican segundo o seu tamaño, as funcións que desempeñan e a súa área de influencia. Este sistema está dividido en distintos niveis que van desde as grandes metrópoles ata as pequenas capitais comarcais.

Niveis da Xerarquía Urbana

• Metrópoles Nacionais: Madrid e Barcelona. Exercen forte influencia nacional e están conectadas a metrópoles mundiais. Teñen funcións diversificadas e son sede das principais institucións.
• Metrópoles Rexionais: Valencia, Sevilla, Bilbao, Málaga e Zaragoza (500.000 a 1 millón de habitantes). Ben comunicadas e ofrecen servizos especializados.
• Metrópoles Subrexionais: Vigo, A Coruña, Oviedo ou Alacante (250.000 a 500.000 habitantes). Área de influencia menor, pero con funcións diversificadas.
• Cidades Medias: Poboación entre 50.000 e 250.000 habitantes. Centros comerciais e de servizos de ámbito provincial.
• Capitais Comarcais: Pequenas cidades con poboacións de 10.000 a 50.000 habitantes, que ofrecen servizos básicos para organizar o territorio. Exemplos: Monforte ou Ponferrada.

Eixos Urbanos

O sistema urbano en España tamén está distribuído a través de eixos urbanos, que son corredores onde as cidades se concentran, creando áreas de forte interacción e comunicación. Exemplos destes eixos son:

• Eixe Atlántico Galego: Conecta cidades como Ferrol, Vigo e A Coruña, ao longo da costa galega.
• Eixe Cantábrico: Inclúe grandes aglomeracións como Bilbao e o triángulo de Oviedo, Xixón e Avilés.
• Eixe Mediterráneo: O máis importante de España, esténdese desde Girona ata Cartagena, pasando por Barcelona e Valencia, e está conectado co sistema urbano francés.
• Eixe do Val do Ebro: Crea un corredor que conecta o Cantábrico co Mediterráneo, tendo a Zaragoza como cidade clave.
• Eixe Andaluz: Divídese en dous subsistemas: un litoral (turismo e agricultura tecnificada) e o do Guadalquivir (desenvolvemento agrícola e turismo).
• Arquipélagos e Cidades Autónomas: A insularidade dificulta a formación de eixos amplos, pero existen núcleos importantes nas capitais autonómicas.

Problemas Urbanos

As cidades españolas enfróntanse a diversos problemas que afectan ao seu desenvolvemento, clasificados en varias categorías:

• Problemas Ambientais: Contaminación atmosférica, xestión de residuos, contaminación acústica e luminosa, e perda de espazos verdes.
• Aglomeracións e Urbanización Difusa: Densificación das cidades, falta de espazos verdes, segregación espacial por zonificación, carencia de infraestruturas e problemas na mobilidade urbana.
• Problemas Demográficos e Sociais: Poboación envellecida ou marxinal no casco histórico, bolsas de pobreza con infravivendas, e segregación social por barrios.
• Problemas Económicos: Excesiva terciarización das actividades no centro urbano e necesidade de revitalizar as actividades económicas en certos barrios.