Sociedade e Economía no Século XVIII: España

A Política Exterior dos Borbóns no Século XVIII

O reinado dos Borbóns iniciouse cunha importante perda de poder e influencia da Coroa española no contexto internacional. Isto permitiu liberar a monarquía da pesada carga militar e financeira que supuxera o mantemento das posesións europeas nos séculos XVI e XVII. Os Borbóns concentraron as súas enerxías en mellorar a situación no interior do país.

O século XVIII foi unha centuria de relativa paz, aínda que España se viu implicada nalgúns acontecementos bélicos. O máis importante foi o empeño de Isabel de Farnesio, a segunda muller de Filipe V, en defender o acceso ao trono de Nápoles do seu fillo máis vello, Carlos, e ao trono de Parma e Módena do outro fillo, Filipe. Os intereses españois en Italia implicaron o enfrontamento con algunhas potencias europeas, especialmente con Austria. Na procura de aliados, Filipe V e, despois, Carlos III asinaron unha serie de pactos con Francia, coñecidos como Pactos de Familia.

A chegada ao trono de Fernando VI inaugurou unha época de neutralidade na política exterior española. Os seus esforzos dirixíronse á reestruturación do exército e da frota. A construción de navíos tiña como obxectivo manter boas liñas de comunicación cos territorios americanos. Os Borbóns posuían aínda numerosas colonias en América e fixeron esforzos para racionalizar a administración e o comercio destas colonias.

Na segunda metade do século, durante o reinado de Carlos III, España interveu na Guerra dos Sete Anos xunto con Francia (3º Pacto de Familia) contra Inglaterra. A guerra rematou coa Paz de París en 1763. España cedeu Florida e territorios de México a Gran Bretaña, e Luisiana pasou a mans de franceses e españois. En 1782, España recuperou Menorca, que pertencía a Gran Bretaña. Por último, España interveu xunto con Francia na Guerra de Independencia dos Estados Unidos.

Sociedade e Economía do Antigo Réxime

Mantemento da Sociedade Estamental

A sociedade do século XVIII continuaba a manter a división en estamentos. As características esenciais eran a desigualdade xurídica e o inmobilismo.

• Os grupos privilexiados: nobreza e clero. Eran donos da propiedade territorial, non pagaban impostos e exercían cargos públicos. O clero constituía pouco máis do 2% da poboación, pero controlaba máis do 40% da propiedade territorial. A nobreza, á que se pertencía por nacemento ou por nomeamento real, non excedía o 5% da poboación, posuía extensas propiedades e tiña numerosos señoríos, nos que administraba a xustiza.
• O Terceiro Estado: un grupo heteroxéneo composto polo resto dos habitantes do reino. Aturaban as cargas económicas do Estado e atopábanse marxinados das decisións políticas. Os campesiños, a maioría da poboación, estaban sometidos a un réxime señorial que os obrigaba a entregar a meirande parte das súas rendas agrarias, quedando no límite da supervivencia, cando non na fame crónica. O poder da nobreza e do clero durante os séculos XVI e XVIII impedía o desenvolvemento da burguesía comercial e industrial. A mellora da actividade económica, sobre todo o desenvolvemento do comercio, permitiu o seu crecemento ao longo do século XVIII. Con todo, o seu peso era limitado, xa que non excedían do ámbito dalgunhas cidades dedicadas ao comercio, especialmente o colonial.

Unha Economía Agraria

A agricultura era a fonte esencial de riqueza, e a ela dedicábase o 80% da poboación. A meirande parte da terra estaba amortizada, é dicir, non se podía mercar nin vender e debía transmitirse en herdanza. Así acontecía coas terras da Igrexa, dos concellos ou da nobreza, cuxos patrimonios adoitaban incluír a institución do morgado. Durante o século XVIII, esta práctica estendeuse aos plebeos enriquecidos.

A Coroa, a nobreza e a Igrexa continuaban a ser os titulares dos señoríos, extensas posesións sobre as que exercían xurisdición e das que recibían cuantiosas rendas. Como consecuencia disto, a meirande parte da terra cultivable estaba fóra do mercado e a inmensa maioría da poboación non podía acceder á propiedade.

Aínda que existían agricultores propietarios das súas terras en zonas como Cantabria, Asturias, o País Vasco e o norte de Castela, a meirande parte do campesiñado era arrendatario ou xornaleiro. A súa condición variaba segundo as zonas e o tipo de contrato ao que estaban suxeitos. En Cataluña, as terras eran de señorío laico ou eclesiástico, de medianas proporcións, e cultivadas por campesiños con contratos enfitéticos, estables e a perpetuidade. Estes campesiños non estaban sometidos a aumentos de renda e beneficiábanse do crecemento dos rendementos agrarios. En Galicia e Asturias, os arrendamentos, chamados foros, eran fixos durante tres xeracións. Porén, a falta de terras orixinou a subdivisión destes en subforos, xerando un problema de minifundismo, con explotacións minúsculas incapaces de manteren a unha familia.

Na gran parte do sur de Castela, como Estremadura e Andalucía, existían latifundios en mans da nobreza e do clero, traballados por campesiños en arrendamentos a curto prazo ou por xornaleiros. As condicións eran duras: os arrendatarios non podían acumular un mínimo excedente ao serenlles aumentadas constantemente as rendas, e os xornaleiros dependían dun mísero salario. Nestas rexións, a gandería ovina extensiva aínda era moi forte. Os grandes propietarios, organizados na Mesta, posuían enormes rabaños que lles proporcionaban importantes beneficios. En moitos casos, primaban a terra para pastos fronte ao uso para o cultivo.

A Debilidade da Industria e o Comercio Interior

No Antigo Réxime, a artesanía e o comercio eran sectores económicos subsidiarios do mundo agrario. A industria tradicional continuaba organizada de forma gremial, cun estrito control sobre a produción e a creación de novas industrias. A escaseza da demanda e o poder das xerarquías gremiais mantiñan intacta esta forma proteccionista de produción.

O mercado interior era feble e escaso, limitado a intercambios de tipo local ou comarcal. Existían graves problemas de transporte, e as zonas do interior peninsular continuaban illadas da periferia. O problema máis serio dun mercado sometido aos límites dunha economía agraria case de autoconsumo era que os escasos excedentes dos que se podían apropiar os campesiños apenas alcanzaban para a compra dos produtos máis indispensables. O comercio mantiña unha certa importancia, e as reformas introducidas ao longo do século permitiron unha reactivación das transaccións con América.

O Reformismo Borbónico: Carlos III

A Ilustración Española

A introdución e difusión das novas ideas ilustradas foi lenta e difícil en España.