A Revolución Industrial: Transformación Económica e Social (Séculos XVIII-XIX)

A Revolución Industrial: Definición e Contexto

A Revolución Industrial foi o resultado dun conxunto de cambios económicos e tecnolóxicos que se iniciaron por primeira vez en Gran Bretaña a mediados do século XVIII, dando lugar á transformación radical da economía e da sociedade.

A Revolución Demográfica (Século XVIII)

Desde mediados do século XVIII, a poboación europea iniciou un proceso de crecemento coñecido como a revolución demográfica. A poboación pasou de 140 millóns de habitantes en 1750, a 180 en 1800 e a 266 en 1850. Este ritmo de crecemento foi maior e máis rápido en Gran Bretaña, onde a súa poboación se duplicou no século XVIII.

Causas do Crecemento Demográfico

• Aumento da produción de alimentos.
• Progreso da hixiene e da medicina.

A mellor alimentación fixo a poboación máis resistente ás enfermidades, e por iso as pestes e epidemias foron desaparecendo.

Consecuencias da Revolución Demográfica

• Diminución da mortalidade.
• Incremento da natalidade.
• Crecemento da esperanza de vida, que pasou de 38 anos a 50.

A Revolución Agrícola

O incremento da poboación deu lugar a un aumento da demanda de alimentos, o que provocou a alza dos prezos agrícolas. Este feito estimulou os propietarios a mellorar a produción. Isto conseguiuse mediante dous procesos fundamentais:

1. Privatización do Solo

Para estimular a produción, aprobáronse leis que lle puxeron fin ao antigo sistema señorial e comunal de propiedade da terra. A terra converteuse en propiedade privada, na que os grandes propietarios podían realizar libremente as transformacións que desexasen.

2. Novas Técnicas de Cultivo

• A innovación fundamental foi a supresión do barbeito e a súa substitución por plantas forraxeiras (o sistema Norfolk).
• Iniciouse unha progresiva mecanización dos labores agrícolas.
• A introdución de novos cultivos (millo, pataca, etc.) e a expansión da gandaría ofreceron unha dieta máis rica e variada.

Máquinas, Vapor e Fábricas

Coa poboación e a agricultura en crecemento, o elemento clave de transformación foi a innovación tecnolóxica.

Innovación Tecnolóxica e Produtividade

As máquinas, moi sinxelas pero eficaces, substituíron o traballo manual e modificaron os antigos sistemas artesanais. Cada progreso técnico implicaba:

• Un aumento da produtividade.
• Diminución dos custos de produción, o que permitía vender máis barato.
• Aumento da demanda e obtención de máis beneficios.

O Vapor e o Sistema Fabril

As primeiras máquinas eran accionadas pola forza humana e, posteriormente, por enerxía hidráulica. Porén, o vapor revolucionou a produción e os sistemas de transporte. A máquina de vapor (símbolo da Revolución Industrial), que usaba o carbón como combustible, provocou o abandono das enerxías tradicionais.

A mecanización xunto coas novas fontes de enerxía impulsaron a xeneralización do sistema fabril de produción. Este sistema consiste na concentración dos obreiros e das máquinas en grandes edificios industriais: as fábricas. Nelas ten lugar a división do traballo, onde cada obreiro realiza unha pequena parte da cadea de produción.

A Industria Téxtil

En Gran Bretaña, o primeiro sector en mecanizarse foi a industria do algodón, primeiro no fiado e despois no tecido. No século XVIII existía un comercio de indianas, e o goberno prohibiu a súa importación para estimular a produción do país.

Introducíronse unha serie de innovacións para poder fabricar máis:

• A lanzadeira voante, que aumentou a velocidade do proceso de tecido.
• Novas máquinas de fiar que incrementaron a produción de fío.
• O tear mecánico, que completou o proceso de mecanización téxtil.

Carbón e Ferro: A Siderurxia

A siderurxia foi outro sector pioneiro da industrialización. Antes producíanse pequenas cantidades de ferro, xa que os fornos funcionaban con carbón vexetal, que tiña escaso poder calorífico. Grazas ao carbón de coque, con gran potencia calorífica, aumentou a produción de ferro.

Máis tarde, Bessemer inventou o convertedor para transformar o ferro en aceiro. A demanda do ferro estimulou novos procesos como a eliminación de escoura e a fabricación de láminas de ferro.

O Ferrocarril e o Barco de Vapor

Desde mediados do século XVIII, en Gran Bretaña e en gran parte de Europa melloráronse as vías de comunicación tradicionais.

O Ferrocarril

Ao principio, o ferrocarril utilizábase nas minas para transportar mineral. As primeiras innovacións foron:

• Un novo sistema de raís de ferro.
• Rodas con pestanas que impedían o descarrilamento.

Pero o fenómeno máis innovador foi a locomotora, que accionaba o ferrocarril mediante unha máquina de vapor. A primeira liña de pasaxeiros uniu Manchester e Liverpool. A construción ferroviaria en Europa foi un grande estímulo para o desenvolvemento da siderurxia. O ferrocarril acurtou a duración dos traxectos, aumentou a seguridade das viaxes e abaratou o transporte de mercadorías.

O Barco de Vapor

A máquina de vapor aplicouse tamén aos barcos, que pasaron a ser construídos en ferro. Os primeiros vapores empezaron a aparecer en Estados Unidos cara a 1807, e en 1847 podían atravesar o Atlántico en 15 días.

O Incremento do Comercio

A Revolución Industrial deu paso a unha economía de mercado, na que se producía para a venda. Isto foi posible grazas:

• Ao aumento da produción.
• Ao crecemento da poboación.
• Á mellora do poder adquisitivo dos campesiños e das clases populares.

A mellora dos sistemas de transporte permitiu o aumento do comercio interior. Ampliáronse os mercados locais e foise consolidando un mercado nacional.

Comercio Exterior e Políticas Económicas

O comercio exterior aumentou a mediados do século XIX. Xurdiron dúas grandes teorías económicas:

• Librecambio: Sostiña que a liberdade de comercio entre países fomentaría o crecemento da economía.
• Proteccionismo: Para defenderse da supremacía británica, moitos Estados impuxeron a defensa da industria nacional mediante impostos sobre as importacións.

Liberalismo e Capitalismo

Uns pensadores británicos definiron o liberalismo económico. Destacou Adam Smith, que estableceu os seus principios:

• O interese persoal e a procura do máximo beneficio é o motor da economía.
• Os diversos intereses equilíbranse no mercado grazas ao mecanismo dos prezos que adapta a oferta á demanda.
• O Estado debe absterse de intervir no funcionamento da economía e permitir o libre desenvolvemento dos intereses particulares (librecambio).

O Capitalismo Industrial

O Capitalismo industrial é o sistema no que os medios de produción son propiedade privada da burguesía, e os obreiros sen propiedade empréganse a cambio dun salario.

No capitalismo, a falta de planificación e o constante aumento da produción orixinan crises económicas. Estas crises prodúcense porque a oferta tende a aumentar máis rapidamente que a demanda, o que implica a quebra das empresas que acumularon demasiados stocks. A consecuencia social é o aumento do paro obreiro.

Bancos e Finanzas

Os bancos convertéronse nunha institución moi importante no desenvolvemento do capitalismo, xa que:

• Subministraban capital ás empresas.
• Actuaban de investidores directos.
• Facilitaban os pagamentos mediante cheques e letras de cambio.

A banca converteuse en intermediaria entre os aforradores e os industriais.

As Sociedades Anónimas

As empresas esixían contribucións de diñeiro que un empresario só non podía subministrar. Daquela xurdiron as sociedades anónimas, onde o capital que require unha empresa é fraccionado en partes (accións). Estas accións poden ser adquiridas e vendidas por calquera particular na bolsa de valores.

A Expansión do Capitalismo Industrial

A comezos do século XIX, a industrialización estendeuse a países como Francia e Bélxica, cun maior peso da siderurxia e menor industria téxtil.

A Segunda Onda de Industrialización (1850-1870)

Entre 1850 e 1870, Rusia, Alemaña, Estados Unidos e Xapón industrializáronse. Presentaban características específicas:

• Utilización masiva de tecnoloxía e de capital exterior.
• Gran concentración de empresas.
• Importante papel dos bancos.
• Maior intervención do Estado.

No sur de Europa coexistiron rexións industrializadas e zonas esencialmente rurais. A Europa oriental mantívose á marxe do proceso de industrialización ata o século XX.

Novas Fontes de Enerxía e Novas Industrias

A electricidade e o petróleo desbancaron o carbón como fontes de enerxía principais.

A Electricidade

O dínamo permitiu producir electricidade en centrais hidroeléctricas, e o alternador e o transformador fixeron posible o traslado da corrente eléctrica. A electricidade tivo múltiples aplicacións:

• Na industria e nos transportes.
• Nos sistemas de comunicación e no lecer.
• Na iluminación (alumamento público e doméstico).

O Petróleo

O petróleo comezou a extraerse en Estados Unidos a mediados do século XIX. A invención do motor de explosión posibilitou a súa utilización como combustible para os automóbiles, medio de transporte fundamental a partir do século XX. A aplicación dun motor diésel á navegación marítima permitiu aumentar a rapidez e a capacidade dos barcos. A aviación foi outra das grandes innovacións posibles grazas ao petróleo: o primeiro voo en avión levárono a cabo os irmáns Wright en 1903.

Novas Industrias

• Metalurxia: Adquiriu un grande impulso debido á produción de novos metais como o aceiro inoxidable e o aluminio.
• Automóbil: Conseguiu unha grande expansión en Estados Unidos coa invención do coche.
• Química: Acadou un importante desenvolvemento en Alemaña grazas á fabricación de novos fertilizantes, pesticidas, tinturas e produtos farmacéuticos.
• Construción: Coa utilización do cemento armado edificáronse os primeiros rañaceos.

Unha Nova Organización Industrial

A finais do século XIX, a organización da produción orientouse cara á fabricación en serie para aumentar a produtividade e reducir os custos de fabricación.

Taylorismo e Fordismo

• O Taylorismo (ou organización científica do traballo) consiste na división do proceso de produción en labores moi específicos utilizando máquinas de gran precisión. Cada obreiro realiza unha parte moi concreta do proceso, eliminando os movementos inútiles e facendo rendible ao máximo a man de obra.
• O Fordismo (iniciado por Henry Ford) implantou a fabricación en cadea. O resultado foi unha produción estandarizada e masiva de coches cuns custos menores, o que permitiu estender o consumo a sectores máis amplos da poboación.

Concentración Industrial

Os elevados investimentos de capital que requirían as innovacións tecnolóxicas estimularon a concentración industrial e as empresas fixéronse maiores. Para restrinxir a competencia, asinábanse acordos entre empresas co obxectivo de fixar prezos e establecer áreas de influencia. Naceron así as grandes formas de concentración empresarial:

• Cartel
• Trust
• Hólding
• Monopolio

A Nova Sociedade de Clases

A Burguesía

A burguesía converteuse no grupo hexemónico, ao ser a propietaria das industrias e dos negocios. Distinguíanse tres niveis:

• Gran burguesía: Banqueiros, xente que vivía de rendas e propietarios de grandes fábricas.
• Mediana burguesía: Composta por profesionais liberais, funcionarios e comerciantes.
• Pequena burguesía: Formada por un elevado número de empregados e tendeiros.

A burguesía converteuse no centro da vida social. As súas vivendas ricamente decoradas, o servizo doméstico, o seu xeito de vestir e de divertirse, e os seus valores impuxéronse como o modelo social para imitar.

Os Obreiros (O Proletariado)

Os traballadores formaban o proletariado industrial e urbano, a man de obra necesaria para as fábricas, onde se empregaban por un salario. Era o grupo máis numeroso e desfavorecido.

Condicións Laborais e de Vida

Ao principio non había ningunha lexislación que fixase as condicións laborais. Os horarios, os salarios e as festividades eran establecidos arbitrariamente. As súas condicións de vida e de traballo resultaban moi duras:

• A xornada laboral era de 12 a 14 horas diarias.
• As remuneracións eran insuficientes para manter unha familia, o que obrigaba a traballar a mulleres e nenos (os cales cobraban menos).
• Os obradoiros carecían de condicións hixiénicas, o que incrementaba as enfermidades entre os obreiros.

O Movemento Obreiro

As Primeiras Asociacións Obreiras

A primeira reacción dos obreiros foi a súa oposición ao maquinismo, por consideralo responsable dos baixos salarios e do paro. Isto dirixiuse cara á destrución de máquinas e o incendio de establecementos industriais (o ludismo), que se estendeu por Europa a comezos do século XIX.

Conciencia de Clase e Sindicatos

Algúns sectores de traballadores comezaron a decatarse de que formaban parte dunha mesma clase social, con problemas comúns e obxectivos propios (conciencia de clase). Para defender os seus intereses, crearon organizacións:

• Sociedades de Socorros Mutuos: Naceron en Gran Bretaña a finais do XVIII. O seu obxectivo era actuar como sociedades de resistencia para axudar economicamente aos seus membros en caso de enfermidade ou paro.
• Sindicatos (Trade Unions): As sociedades obreiras foron ilegalizadas polos gobernos liberais, pero en 1825 derrogáronse as leis que as prohibían en Gran Bretaña. Fundáronse os primeiros sindicatos, que reunían a obreiros dun mesmo ramo. En 1834 fundouse a Great Trade Union, que agrupaba obreiros de distintos oficios.

O obxectivo dos sindicatos era mellorar as condicións do traballo dos obreiros. As primeiras reivindicacións foron a defensa do dereito de asociación, a redución da xornada laboral, as melloras salariais e a regulación do traballo infantil.

Marxismo e Socialismo

A mediados do século XIX, Karl Marx e Friedrich Engels denunciaron a explotación da clase traballadora e defenderon a necesidade dunha revolución obreira para destruír o capitalismo. A revolución faría que o proletariado conquistase o poder político e crease un Estado obreiro que socializaría a propiedade.

A fin da propiedade privada levaría á progresiva desaparición das clases sociais e do Estado para poder acadar a sociedade sen clases.

A partir do derradeiro terzo do século XIX, os marxistas propuxeron a creación de partidos obreiros socialistas. O seu obxectivo era a realización da revolución proletaria, pero defendían tamén a súa intervención na vida política a través da participación nas eleccións e da entrada nos parlamentos nacionais. Os deputados socialistas impulsarían unha lexislación máis favorable aos traballadores.

O Anarquismo

O anarquismo reuniu un conxunto de pensadores que tiñan en común tres principios fundamentais:

• A exaltación da liberdade individual e a solidariedade social.
• A crítica á propiedade privada e a defensa de formas de propiedade colectiva.
• O rexeitamento á autoridade, principalmente do Estado.

Defendían a acción revolucionaria dos obreiros e campesiños para destruír o Estado e crear unha nova sociedade colectivista e igualitaria. Opúñanse á participación na vida política e á organización dos traballadores en partidos políticos. Algúns defenderon a acción violenta contra os piares do capitalismo, mentres que outros patrocinaron a creación de sindicatos revolucionarios para mellorar a condición obreira e impulsar a revolución social.

O Internacionalismo

Marxistas e anarquistas defendían a necesidade de unir os esforzos da clase obreira para loitar contra o capitalismo (internacionalismo proletario).

A Primeira Internacional (AIT)

En 1864 creouse a Asociación Internacional de Traballadores (AIT), á que se adheriron marxistas, anarquistas e sindicalistas. As grandes discrepancias ideolóxicas entre marxistas e anarquistas fixérona inviable e desapareceu en 1876.

A Segunda Internacional

Algúns dirixentes socialistas fundaron en París a II Internacional. Diferenciándose da primeira, era unha organización exclusivamente socialista, cuxo obxectivo era a coordinación de programas e actuacións dos diferentes partidos socialistas. A II Internacional creou algúns dos símbolos de identidade do movemento obreiro (como o Día dos Traballadores).