Reinado de Isabel II: Rexencias e Primeira Guerra Carlista

Reinado de Isabel II (1833-1868)

O reinado de Isabel II divídese en dous períodos principais: as rexencias (1833-1843) de María Cristina (1833-1840) e Espartero (1840-1843), e o período de ocupación definitiva do trono por Isabel II, con só 13 anos (1843-1868). Durante esta época, o liberalismo asentouse no poder de xeito irreversible. Foi un reinado caracterizado pola inestabilidade, reflectida en catro constitucións (1834, 1837, 1845, 1856), a Primeira Guerra Carlista e a sucesión de gobernos, sublevacións e levantamentos. O exército tivo un papel fundamental, con militares presidindo gobernos ou protagonizando levantamentos.

Rexencia de María Cristina (1833-1840)

Nesta etapa consolidouse a división do liberalismo en dúas faccións:

• Liberais moderados: Defendían unha coroa con amplos poderes e sufraxio restrinxido aos máis ricos.
• Liberais progresistas: Partidarios do labor lexislativo das Cortes de Cádiz e de limitar o poder do rei en favor do Parlamento.

María Cristina e Isabel II mostráronse partidarias dos moderados, e só ofreceron o goberno aos progresistas cando a situación social ou política ameazaba a estabilidade da monarquía.

O Estatuto Real (1834-1835)

María Cristina nomeou un gabinete presidido por Cea Bermúdez. Javier de Burgos levou a cabo importantes reformas, como a división provincial de finais de 1833. Os sectores máis absolutistas conxuráronse arredor de Carlos María Isidro para tomar o poder, dando comezo á Primeira Guerra Carlista. O inicio desta guerra obrigou á rexente a escoitar as voces que pedían unha convocatoria de Cortes para consolidar o trono.

O cambio de goberno fíxose inevitable, e chamou a Martínez de la Rosa para formar un novo goberno integrado por destacados políticos do Trienio Liberal. Este concibiu o Estatuto Real, que supuña o inicio das reformas liberais. Tiña o carácter de carta outorgada e contemplaba a convocatoria de Cortes con dúas cámaras: o Estamento de Próceres e o Estamento de Procuradores. As Cortes só podían lexislar a proposta do monarca, que era quen as convocaba. O sufraxio limitábase ás rendas elevadas. Esta reforma non satisfixo aos liberais doceañistas, que reclamaban unha maior participación cidadá. O goberno enfrontábase á oposición liberal e á carlista.

Os gobernos progresistas (1835-1837)

O conde de Toreno substituíu a Martínez de la Rosa na presidencia do goberno, e levou a cabo importantes reformas coa axuda de Mendizábal. A milicia urbana protagonizou levantamentos que deron lugar á formación de xuntas locais, asumindo un goberno revolucionario de corte anticlerical e antiabsolutista. A tensión revolucionaria non diminuíu, polo que a rexente chamou a Mendizábal, un liberal progresista, para formar goberno.

A desamortización de Mendizábal

Entre 1835 e 1837 consumouse a transición política cara ao sistema liberal. Neste proceso, Mendizábal tivo un papel notable, conseguindo que María Cristina apoiase a causa liberal progresista. A medida máis importante tomada por Mendizábal foi a desamortización dos bens do clero. Esta consistiu na nacionalización por parte do Estado das propiedades rústicas e urbanas da Igrexa, que se venderon despois en poxas públicas e particulares. Con iso pretendíase crear unha clase de novos propietarios afectos á causa liberal, sanear a débeda pública e desmantelar o poder económico da Igrexa, que era unha institución maioritariamente contraria ao liberalismo.

Constitución de 1837

En agosto de 1836 produciuse a rebelión dun grupo de suboficiais do palacio de La Granja (Segovia). Este episodio, coñecido como o motín dos sarxentos de La Granja, deu lugar a un cambio de goberno de signo progresista. O resultado máis importante do motín foi a convocatoria dunhas Cortes que elaboraron unha nova Constitución. Esta foi elaborada con dous obxectivos: garantir a estabilidade política e servir tanto para os gobernos moderados como para os progresistas.

Os seus principios fundamentais foron:

• Soberanía nacional matizada.
• O rei exerce o poder executivo, e o lexislativo compárteo coas Cortes.
• Cortes formadas por dúas cámaras: Congreso dos Deputados e Senado.
• Declaración explícita de dereitos e liberdades individuais, entre os que destacan a igualdade ante a lei, a liberdade de imprenta, de reunión e de asociación.
• Certa tolerancia relixiosa.

O trienio moderado (1837-1840)

As eleccións de outubro de 1837 déronlles o triunfo aos moderados. Este goberno viuse condicionado polo poder militar, a marcha da guerra carlista e a débeda económica. O poder militar estaba protagonizado polos xenerais máis prestixiosos: Narváez no liberalismo moderado e Espartero no progresista. O novo gabinete iniciou o trámite de varias leis, entre elas unha sobre os gobernos dos concellos. Esta Lei de Concellos pretendía modificar o sistema de nomeamento dos alcaldes para controlar mellor as eleccións, o que suscitou protestas dos progresistas. Sucedéronse motíns e levantamentos que finalmente forzaron a renuncia da rexente. María Cristina exiliouse a París, desde onde non deixou de conspirar, xunto aos moderados, contra o xeneral Espartero.

A Primeira Guerra Carlista (1833-1839)

Desenvolveuse durante a rexencia de María Cristina e foi unha auténtica guerra civil, na que se enfrontaron dous bandos irreconciliables:

1. Os carlistas: Partidarios do absolutismo, que apoiaron a Carlos María Isidro nas súas aspiracións ao trono de España.
2. Os isabelinos: Partidarios do liberalismo, que apoiaron a Isabel II como raíña de España.

O programa ideolóxico do carlismo resumíase na defensa da relixión, do absolutismo monárquico, do foralismo e dos privilexios do Antigo Réxime, principios ameazados polo liberalismo. As bases sociais de apoio ao carlismo foron o clero, a fidalguía rural e o campesiñado vasco e navarro. A superioridade do exército isabelino obrigou aos carlistas a practicar a guerra de guerrillas, actuando en pequenos grupos. Destacaron personaxes como os xenerais Zumalacárregui e Maroto. A guerra rematou co triunfo dos isabelinos e a sinatura do Convenio de Vergara entre os xenerais Espartero (do exército isabelino) e Maroto (do exército carlista). Aínda que a guerra rematou, as reivindicacións carlistas mantivéronse vivas e deron lugar a conflitos bélicos posteriores.