A Política Económica do Franquismo (1936-1975): Autarquía e Desenvolvemento

A Política Económica do Franquismo (1936-1975)

Os documentos propostos permítennos facer unha composición sobre a política económica do período franquista, que se estendeu desde 1936 ata 1975.

Contexto Inicial e Etapas Económicas

O franquismo iníciase nun contexto internacional pouco favorable, cunha Europa sumida na Segunda Guerra Mundial e aínda non recuperada da Gran Depresión mundial dos anos 30. España non era allea a esta situación internacional e, ademais, carecía dunha estrutura económica forte, tanto na agricultura coma na industria, que lle permitise unha boa posición económica. A Guerra Civil agravou severamente o panorama ao que o franquismo tivo que enfrontarse desde o seu inicio.

A economía española durante o franquismo viviu dúas etapas diferenciadas:

1. Primeira etapa (1939-1959): A Posguerra e a Autarquía. Etapa durísima en todos os aspectos da vida dos españois a causa da precariedade económica xeral e da imposición dunhas normas sociais, políticas, morais e relixiosas por parte do nacionalcatolicismo do réxime de Franco.
2. Segunda etapa (1959-1975): Liberalización e Desenvolvemento. Mantivéronse as condicións marcadas polo réxime, se ben un pouco atenuadas nalgúns aspectos, e melloraron substancialmente as condicións materiais e económicas da poboación.

As políticas económicas do réxime estiveron tamén en consonancia coas dúas etapas indicadas, pasando dunha etapa de forte intervencionismo estatal e o intento dunha autarquía nos anos da posguerra, a unha política de corte máis liberal capitalista a partir de 1959, ditada polos EEUU como resultado de ter aceptado o réxime no ámbito dos seus países satélites.

A Autarquía e o Intervencionismo Estatal (1939-1959)

Tras a Guerra Civil, a actividade económica non recuperou os índices anteriores á contenda ata ben entrados os anos cincuenta. A sociedade española sufriu un retroceso xeral na súa calidade de vida, tendo que recorrer moitas veces ao mercado negro ou retornando ao campo para poder conseguir os imprescindibles produtos de primeira necesidade.

Características da Política Económica da Posguerra

A política económica da posguerra, inspirada nos fascismos europeos, caracterizouse pola autarquía e a intervención estatal. O seu obxectivo era lograr a autosuficiencia económica para non depender economicamente do exterior, impulsando a produción interior e dificultando as importacións mediante a imposición de elevados aranceis.

O Sector Agrario

• Na agricultura descendeu a produción (escaseza de abonos, falta de maquinaria, baixa produtividade...) e houbo problemas no abastecemento de alimentos.
• O Servizo Nacional de Reforma Económica e Social da Terra continuou a contrarreforma agraria iniciada durante a Guerra Civil en beneficio dos grandes propietarios e terratenentes (devolvendo as terras aos seus antigos propietarios).
• Para incrementar a produción agraria a través da explotación de novas terras organizouse o Instituto Nacional de Colonización (INC), que entre os anos 1945 e 1970 construíu máis de 300 novos núcleos de colonización.
• Para evitar a excesiva parcelación das propiedades, en 1952 foi aprobada a Lei de Concentración Parcelaria.

Os resultados económicos destas medidas foron escasos, a pesar da propaganda oficial que delas se fixo.

A Industria e os Transportes

• Na industria seguiuse a política intervencionista e de fortes restricións legais aos investimentos estranxeiros.
• Creouse o Instituto Nacional de Industria (INI, 1941), para o control da produción dos sectores industriais básicos, cuxo maior investidor e promotor era o Estado.
• A dependencia tecnolóxica do estranxeiro impedía alcanzar o obxectivo da política industrial oficial: a redución drástica das importacións.
• Nos transportes o franquismo acometeu a nacionalización da rede de ferrocarrís de vía ancha (as de vía estreita -FEVE- quedaban en mans da iniciativa privada) e a creación, en 1941, de RENFE (Rede Nacional de Ferrocarrís Españois). A medida non serviu para modernizar o sector.

Política Fiscal e Comercio

Na política fiscal iniciouse unha reforma baseada nas contribucións directas e nos impostos sobre beneficios extraordinarios e de Usos e Consumos, o que supuxo un considerable aumento da recadación, aínda que non se establecía a declaración obrigatoria das rendas obtidas polo traballo nin pola posesión de patrimonio.

O comercio estaba fortemente intervido polo Estado:

• O comercio exterior organizábase a través dun sistema de licenzas e acordos bilaterais.
• O comercio interior estaba regulamentado pola Comisaría de Abastecementos e Transportes (1939), a Fiscalía de Taxas (1940) e a Xunta Superior de Prezos (1941).

Ineficacia da Autarquía e Inicio da Recuperación

A autarquía, defendida polo réxime e obrigada polo illamento internacional, mostrouse ineficaz e, a pesar de todas as reformas, dominaba a escaseza, a inflación e o estancamento da produción, cun importante desenvolvemento do mercado negro (comercio ilegal coñecido popularmente como estraperlo). Foron anos de carestía a todos os niveis; como exemplos, as cartillas de racionamento para controlar a venda de alimentos básicos e evitar o seu desabastecemento, e o emprego do gasóxeno como carburante substitutivo do petróleo.

Nos anos cincuenta iniciouse a recuperación económica, situación á que contribuíron poderosamente dous factores:

1. As boas colleitas dos primeiros anos da década, que permitiron ter excedentes agrícolas (supresión da cartilla de racionamento do pan en 1952).
2. As importantes cantidades de divisas, materias primas, fontes de enerxía e bens de equipo proporcionados polos acordos cos EE UU (que marcaron a fin do illamento).

Exemplo do impulso industrializador foi a fundación da Sociedade Española de Automóbiles de Turismo (SEAT, 1950). En 1953 a empresa Autonacional S.A. de Barcelona comezou a fabricar un pequeno coche, o biscúter, símbolo dunha época. A remodelación do Goberno en 1957, coa entrada dalgúns técnicos, abriu o camiño a novas medidas económicas que foron modificando a política autárquica e abrindo a economía aos investimentos estranxeiros, medidas que culminaron en 1959.

A poboación española experimentou nos anos cincuenta importantes cambios: aumento da taxa de natalidade e da poboación; redución da poboación activa agraria e aumento da industrial e de servizos. As migracións do campo á cidade incrementaron o proceso de urbanización, especialmente en Madrid e Barcelona.

O "Milagre Económico": Liberalización e Planos de Desenvolvemento (1959-1975)

A segunda etapa do franquismo, os anos sesenta e comezos dos setenta, estivo marcada por un importante desenvolvemento económico. Os problemas económicos que viña arrastrando España desde o inicio da política de autarquía (inflación incontrolada, forte déficit co exterior, escaseza de materias primas industriais, de fontes de enerxía...) evidenciaban a necesidade de dar á economía un xiro radical. Este cambio na política económica estivo favorecido pola progresiva aceptación do réxime franquista e a integración de España no bloque occidental ou capitalista.

O Plano de Estabilización de 1959

O Plano de Estabilización de 1959 era o punto de partida dun programa de reformas dirixido por un equipo de ministros e de altos cargos técnicos (os denominados tecnócratas) contando co apoio do Fondo Monetario Internacional. O seu obxectivo era abandonar o modelo autárquico e intervencionista para establecer un modelo baseado na liberalización económica, máis acorde coa economía capitalista occidental.

Os principais aspectos do Plano de Estabilización eran:

• Flexibilidade da economía: Liberalización dos prezos, supresión do intervencionismo estatal innecesario, restablecemento da libre competencia e reaxuste da política laboral, vinculándose o aumento salarial ao aumento da produtividade.
• Política monetaria: Establecía maior elasticidade dos tipos de xuro aplicados polo Banco de España.
• Sector exterior: Estableceuse a paridade da peseta e a liberalización dos intercambios comerciais e os investimentos estranxeiros.
• Sector público: O Goberno comprometíase a axustar os gastos aos ingresos, reducir a inflación, mellorar o rendemento do sistema fiscal e evitar o excesivo peso do déficit da empresa pública sobre o orzamento estatal.

O éxito máis destacable deste plano foi sentar as bases para iniciar un forte crecemento na década dos anos sesenta. A outra cara da moeda foi a crise que provocou o reaxuste de salarios (aumento do paro e unha forte emigración); porén, esta crise estaba superada (agás a emigración) arredor de 1962, ano no que se puxeron en práctica medidas expansivas que foron decisivas para o desenvolvemento dos anos seguintes.

Os Planos de Desenvolvemento (1964-1975)

Entre 1960 e 1973 España viviu un período de espectacular crecemento económico grazas aos efectos do Plano de Estabilización e ás reformas e medidas establecidas nos Planos de Desenvolvemento, elaborados por un grupo de tecnócratas dirixidos por Laureano López Rodó e desenvolvidos en tres etapas:

• 1º Plano: 1964-1966
• 2º Plano: 1969-1972
• 3º Plano: 1972-1975

Todos eles centraron a súa atención preferente no desenvolvemento da industria, o sector que se consideraba esencial para lograr o crecemento económico. Os seus obxectivos eran:

• Aumentar ao máximo o crecemento do produto nacional.
• Acadar o pleno emprego.
• Potenciar a progresiva integración da economía española na economía mundial.
• Lograr unha distribución máis equitativa da renda.
• Facer máis flexible o sistema económico.

Para corrixir os desequilibrios rexionais creáronse os Polos de Desenvolvemento e Promoción Industrial, que potenciaban novas industrias mediante unha serie de medidas favorables (exencións fiscais, terreo industrial barato, subvencións para instalalas...). Deste modo, localidades que practicamente non tiñan ningún tipo de instalación fabril contaron con instalacións industriais (no 1º Plano: A Coruña, Vigo, Burgos, Valladolid, Zaragoza, Huelva e Sevilla; no 2º: Oviedo, Logroño, Córdoba e Granada). Complemento dos Polos de Desenvolvemento foron as Grandes Áreas, creadas co mesmo obxectivo de corrixir os desequilibrios rexionais.

Crecemento Sectorial

O sector industrial experimentou un espectacular crecemento e diversificación, o que permitiu que España se situase como a décima potencia industrial do mundo occidental en 1974. As industrias de base, especialmente a siderurxia, resultaron moi beneficiadas. As de bens de consumo creceron considerablemente, sobre todo a do automóbil (SEAT en Barcelona e FASA-RENAULT en Valladolid). Instaláronse refinerías para a transformación e refinado de petróleo. Mantívose a industria mineira tradicional do carbón, a pesar da súa escasa rendibilidade. Potenciouse a produción hidroeléctrica a partir da construción de encoros.

O sector agrario non participou na mesma medida que o industrial do desenvolvemento. Aumentou a gandería bovina e a importación de razas selectas, pero retrocedeu o gando lanar. Foi importante a mecanización e introdución de melloras técnicas (fertilizantes, insecticidas, herbicidas, especialización de produtos e zonas...), en definitiva, un avance da explotación intensiva agraria.

Nos restantes sectores económicos, existen fortes diferenzas:

• A construción experimentou un extraordinario auxe ao ritmo do crecemento urbano e das novas áreas urbanizadas, especialmente as costeiras para atender ás necesidades do turismo. Tamén foi importante o incremento na construción de estradas e o inicio das primeiras autoestradas.
• O turismo experimentou un crecemento espectacular, contribuíndo ao desenvolvemento económico, especialmente nas zonas costeiras mediterráneas polas favorables condicións climáticas (turismo de sol e praia).

A balanza comercial mantívose negativa, pola importación de abundante material para a industria (ata o 70 % do total das importacións) e a dependencia tecnolóxica e financeira do exterior.

Consecuencias e Conclusións da Transformación Económica

Como resultado desta transformación económica, os datos económicos globais evidencian con claridade este crecemento: o PIB, que diminuíra entre 1935 e 1950, medrou lentamente na década dos cincuenta para facelo dun modo espectacular a partir dos anos sesenta. A renda per cápita, que en 1964 era de 660 $, en 1972 ascendía a 1239 $, aínda que seguía sendo inferior á media europea.

Porén, este desenvolvemento económico non foi capaz de absorber a man de obra excedente, polo que na década dos sesenta se produciu un forte incremento da emigración, tanto no interior da Península (desde as zonas agrarias ás industrializadas) coma cara ao exterior, especialmente aos países europeos.

Valoración da Política Económica Franquista

Atribuír os méritos deste crecemento á política económica do franquismo sería enganoso. En primeiro lugar, a política económica implementada foi resultado das indicacións dadas desde os organismos internacionais, que corrixían a desastrosa política autárquica da primeira etapa; en segundo lugar, o crecemento veu dado pola corrente favorable da economía mundial dos anos 60, que tivo a súa repercusión en España, a pesar da importante debilidade estrutural do sistema produtivo.