Os movementos de vangarda e as súas manifestacións literarias

Os movementos de vangarda e as súas manifestacións

1. Concepto

Os movementos de vangarda desenvólvense no primeiro terzo do século XX, período caracterizado polos seguintes trazos:

• 1) L'eufòria polo progreso económico derivado da industrialización e da consolidación do capitalismo, todo e que implicou unhas desigualtats sociais entre a burguesía adinerada e o proletariado explotado, que se organizou en movementos reivindicativos.
• 2) A crise dos valores propugnados pola sociedade industrial como consecuencia da I Guerra Mundial (1914-1918):
  • a) Desconfianza no progreso, a ciencia e a técnica, porque a carreira armamentística non supuxo o benestar da xente;
  • b) Fracaso do Positivismo e Racionalismo a favor de novas formas d'experimentación, como o soño, o azar, o absurdo...;
  • c) O linguaxe xa non é unha fonte de comunicación senón de malentendidos.

Trátase dun conxunto de movementos diversos, desenvólvidos entre 1909 e 1940, que teñen como máximo apoxeo o período de 1915 a 1925, e que comparten as seguintes características:

• a) A concepción dunha nova teoría da Arte (a Antiart) coa incorporación dos produtos de consumo á creación artística (o ready-made dadaísta ideado por Duchamp n'é o mellor exemplo) e o irracionalismo como novo espazo de investigación estética.
• b) A vontade de ruptura coa tradición.
• c) O seu carácter efímero.
• d) A difusión a través de revistas e manifestos.
• e) A actitude de provocación tanto dende o punto de vista ético como estético.
• f) Novo linguaxe baseado na sorpresa: palabras en liberdade, caligrama, escritura automática...

A literatura de vangarda pódese dividir en dous períodos:

• 1r) 1909-1929 (crise monetaria da bolsa de Nova York): É o período das manifestacións máis rupturistas, en que se desenvólven o cubismo, o futurismo e o dadaísmo.
• 2n) 1929-1940 (invasión nazi de París): É unha etapa exclusivamente surrealista en que a vangarda acadou un compromiso social e político e se intelectualizou.

2. Movementos vangardistas

2.1. Cubismo (1909-1914)

Movemento de vangarda que nace vinculado ás artes plásticas (Braque, Picasso, Juan Gris...). O cubismo descompón a realidade en figuras xeométricas e tamén introduce a técnica do collage (substitución de fragmentos pictóricos por elementos diversos, coma agora papel de xornal, billetes de tranvía ou retallos de roupa). En literatura o introductor do movemento foi Guillaume Apollinaire, o cal iniciou en 1913 a técnica do caligrama, forma mixta entre poesía e plástica (as letras do poema constitúen un debuxo relacionado co seu contido).

O collage en literatura consiste na incorporación de fragmentos nunha lingua estranxeira distinta da do autor (por ex.: nun poema catalán fragmentos en francés), nunha tipografía diferente á do resto do poema ou a inclusión de pequenos debuxos. Tamén usan a técnica do salto de falla (cortes de versos en dous chanzos). A vila de Ceret, no Vallespir, foi considerada a meca do cubismo.

2.2. Futurismo (1909-1920)

L'impulsor do movemento foi Filippo Tommaso Marinetti, que en 1909 publicou o primeiro manifesto futurista. Ideoloxicamente caractérizase por:

• a) Valoración da innovación tecnolóxica (maquinismo).
• b) Amor pola velocidade e a forza física en detrimento das potencias intelectuais.
• c) Culte ao eu e á mocidade.
• d) Exaltación da violencia bélica, pola cal evolucionou cara ao fascismo.

No que respecta á literatura, propugnaba o achegamento total co arte clásico e propón innovacións como:

• a) O que Marinetti chama palabras en liberdade (trencamento coa sintaxe, eliminación dos signos de puntuación, elisión de adxectivos e adverbios, adozamento de distintas tipografías no mesmo texto, palabras colocadas en posicións inusuais...).
• b) Súpression da anacoluxia inmediata (a relación entre o termo A e o B nas metáforas e comparacións é remota e provinte do mundo moderno: deporte, velocidade, maquinismo...).
• c) Destrución do arbitrarismo poético (métrica, retórica e orde clásicos) para introducir a poesía visual ou o poema obxecto.

En Cataluña difúndese a través das revistas Trossos, Un enemic del poble e La columna de foc e os manifestos de Salvat-Papasseit Sóc jo qui parlo als joves e Contra els poetes en minúscula.