Movementos literarios do século XIX: Realismo e Romanticismo

A novela realista

Ao longo da primeira metade do século XIX, en toda Europa produciuse un feito histórico e social moi importante: a aristocracia foi quedando relegada a un segundo plano ante o ascenso social e económico da burguesía mercantil e financeira. Fíxose evidente que a clase burguesa era a principal «consumidora» de literatura e os escritores da época comezaron a escribir para esta clase social, que precisaba ver reflectida na literatura a realidade do momento. A novela convértese no xénero literario por excelencia, xa que podía reflectir a realidade con máis exactitude.

A novela realista pretende, pois:

• Retratar a realidade da época: considérase que é a única que o novelista coñece de maneira directa e que pode representar con exactitude.
• Mostrar os cambios históricos e sociais do momento: por exemplo, a ascensión e a hexemonía da burguesía e a aparición do proletariado.
• Obxectividade absoluta do novelista: o autor debe actuar coma se fose un fotógrafo diante da realidade. Polo tanto, debe fuxir do idealismo, do sentimentalismo e da emoción que caracterizaban o Romanticismo.

A novela naturalista

No ano 1880, en plena madurez do realismo literario, o escritor francés Émile Zola publicou Le roman expérimental (A novela experimental), obra na que, partindo das ideas realistas, aplica o método científico á literatura. Zola considera que a arte —e, polo tanto, tamén a literatura— é unha ciencia; por conseguinte, o escritor debe observar a realidade con ollos de científico e aplicar os métodos de análise científica a dita realidade. O resultado será a novela. Segundo os naturalistas:

• Determinismo biolóxico e social: o ser humano está sometido ás leis da herdanza xenética e do medio en que vive, polo que os seus sentimentos e as súas actuacións están condicionados e ten escasas ou nulas posibilidades de mudar a súa vida.
• Experimentación cos personaxes: o novelista, igual ca o científico, debe experimentar cos personaxes e amosalos a miúdo en situacións extremas e límite para observar as súas reaccións.
• Observación distante e descrición crúa: o traballo do escritor débese basear estritamente na observación, manténdose distante e impasible ante os acontecementos, que decote describe de maneira analítica e moi crúa.

Polo tanto, as novelas naturalistas e realistas débense fundamentar estritamente na observación e na experimentación. Isto provocará que nestas obras se describan ambientes marxinais e personaxes conflitivos, sempre cunha ollada distante e crúa.

Os Xogos Florais

A partir do coñecemento e da exaltación do mundo medieval por parte das figuras da Renaixença, xunto co desexo de outorgarlle unha base social e literaria á lingua catalá, xurdiu a iniciativa de restaurar a antiga celebración dos Xogos Florais.

Os Xogos Florais acadaron fitos esenciais para a normalización cultural no século XIX:

• Crearon un público lector capaz de consumir cultura escrita en lingua catalá.
• Fomentaron a aparición da primeira infraestrutura editorial catalá.
• Achegaron prestixio social á produción cultural en catalán.
• Permitiron e impulsaron a consolidación de novas xeracións de poetas e prosistas.
• Fixaron unha poética e impulsaron os diversos xéneros literarios.

A Renaixença

A Renaixença foi un movemento de recuperación da lingua e da literatura catalás que tomou unha conciencia progresiva do vencello identitario entre lingua e patria. Abarca a totalidade da cultura (a arte, a historia...) e estúdase como movemento e non como período cronolóxico estrito. Emprégase nun dobre sentido:

• Para designar o período da literatura catalá comprendido entre a Decadència e o Modernisme.
• Para dar nome ao movemento cultural e de concienciación nacionalista xurdido no seo da burguesía por mor das transformacións derivadas da Revolución Industrial.

Os factores que propiciaron este espertar cultural foron os seguintes:

• A recuperación económica da segunda metade do século XVIII.
• O labor dos ilustrados cataláns interesados no estudo da historia e da lingua catalás.
• O fracaso da revolución liberal en España, que favoreceu un estado de opinión rexionalista e catalanista xunto coa necesidade de atopar unha resposta ideolóxica válida.
• A irrupción do Romanticismo, que impulsou o espertar dos sentimentos nacionalistas, en especial nas nacións sen estado.

O Romanticismo

O Romanticismo supuxo unha renovación profunda de todas as manifestacións artísticas e acabou influíndo no pensamento, na actividade política e no estilo de vida. As principais características deste movemento son:

• Individualismo e afirmación do «eu» subxectivo: o individuo sitúase por riba da colectividade e da sociedade.
• Predominio da emoción: primacía dos sentimentos e da imaxinación sobre a razón.
• Defensa da liberdade creadora: aposta pola orixinalidade e a espontaneidade enfrontadas ao Neoclasicismo, que exixía seguir regras ríxidas de composición.
• Idealización da realidade: construción dun mundo ideal ante a insatisfacción que o mundo real lle produce ao escritor.
• Revalorización da Idade Media.
• Interese polas tradicións populares: atracción polas lendas, os contos tradicionais e os mitos.
• Exaltación dos sentimentos nacionais.
• Evasión espacial e temporal: fuxida cara a escenarios exóticos e remotos ou cara a épocas pasadas (fundamentalmente a Idade Media).
• Procura da beleza formal: reflíctese literariamente nun emprego abondoso de figuras retóricas como metáforas, hipérboles e imaxes poéticas.