A Monarquía dos Reis Católicos: unión e administración

Pregunta 1

A nova Monarquía dos Reis Católicos: unión e reorganización

Durante o reinado de Isabel I de Castela e Fernando II de Aragón, coñecidos como os Reis Católicos, sentáronse as bases da construción dun Estado moderno con grande proxección internacional, coñecido como a Monarquía Hispánica. O seu reinado supuxo unha profunda transformación política, baseada na unión dinástica dos seus reinos e nun proceso de centralización e fortalecemento do poder real.

A unión dinástica

A unión dinástica consistiu na unión de varios reinos baixo un mesmo monarca por dereito dinástico, sen que estes se integrasen nun único Estado. É dicir, cada reino conservou as súas propias institucións, leis, impostos, moedas, linguas e tradicións, aínda que compartían os mesmos reis.

Esta unión fíxose efectiva tras o matrimonio secreto de Isabel de Castela e Fernando de Aragón en 1469 e, sobre todo, tras a morte de Enrique IV en 1474, que deu lugar á guerra civil castelá (1474–1479). Neste conflito enfrontáronse os partidarios de Xoana a Beltraneja, apoiada por parte da nobreza, o clero e Portugal, fronte aos seguidores de Isabel, apoiados polo reino de Aragón. A Batalla de Toro (1476) consolidou a posición de Isabel, e o Tratado de Alcaçovas (1479) puxo fin ao conflito, ao renunciar Xoana e Afonso V de Portugal ao trono castelán.

A partir de 1479 iniciouse a Monarquía Hispánica, que non supuxo a unidade territorial nin institucional, senón unha unión dinástica entre as coroas de Castela e Aragón. Esta incluía os territorios peninsulares de Castela e Aragón, Valencia e Cataluña, así como importantes posesións mediterráneas (Baleares, Cerdeña, Sicilia, Nápoles) e prazas no norte de África. Posteriormente, Fernando anexionou o Reino de Navarra en 1512. Esta unión foi desigual, xa que Castela desempeñou un papel hegemónico debido ao seu maior peso demográfico, económico e fiscal. Dela procedían os principais recursos económicos e militares, así como as empresas de expansión territorial. A unión política tivo tres grandes obxectivos comúns:

• Unificación territorial peninsular.
• Unidade relixiosa.
• Centralización do poder.

A reorganización político-administrativa

Os Reis Católicos impulsaron unha profunda reorganización político-administrativa orientada á transformación dunha monarquía feudal nunha monarquía autoritaria, moderna e forte. O seu obxectivo foi limitar o poder da nobreza, da Igrexa e das cidades, reforzando a autoridade real e facendo máis eficaz a administración do Estado. Esta política foi moito máis efectiva en Castela, onde os reis puideron aplicar medidas centralizadoras, que na Coroa de Aragón, onde sobrevivía o pactismo e as institucións forais limitaban o poder real.

En Castela, os nobres foron afastados dos principais cargos da administración, que pasaron a ser ocupados por xuristas e letrados con formación universitaria. Nas Cortes de Toledo de 1480 acordouse a recuperación por parte da Coroa de gran parte das terras e rendas usurpadas pola nobreza durante o conflito sucesorio. Ademais, creouse o Consello das Ordes Militares (1489), ao conseguir que o rei fose nomeado Gran Mestre, limitando así o poder político destas ordes e controlando as súas rendas.

As Cortes foron convocadas con pouca frecuencia e só para cuestións puntuais, mentres que o Consello Real de Castela converteuse nun verdadeiro órgano de goberno e de xustiza. Xurdiron tamén novos consellos territoriais (Aragón, Navarra, Indias), presididos por secretarios dependentes directamente do rei, o que reduciu a influencia da alta nobreza. Reformouse o sistema xudicial mediante a creación dunha estrutura xerarquizada: correxidores a nivel local, Chancillerías e Audiencias como tribunais superiores, e o Consello Real como máxima instancia xudicial. Así mesmo, nomeáronse vicerreis nos territorios afastados da corte, como Aragón, Navarra, Nápoles ou América.

Os correxidores, impostos en vilas e cidades de reguengo en Castela, reforzaron a autoridade real ao presidir os concellos e asumir funcións xudiciais, administrativas e militares, limitando o poder das oligarquías locais. Paralelamente, creouse un exército permanente, dependente da Coroa e independente da nobreza.

No ámbito relixioso, os Reis Católicos impulsaron a unidade relixiosa como elemento de cohesión política. Estableceuse o Tribunal da Santa Inquisición en 1478, controlado directamente pola Coroa. En 1492 decretouse a conversión ou expulsión dos xudeus, e en 1501 a conversión forzosa dos musulmáns en Castela. Destaca a figura de Tomás de Torquemada como primeiro Inquisidor Xeral. Na Coroa de Aragón, as reformas tiveron menor alcance debido ao pactismo, aínda que se introduciron vicerreis en cada reino, o sistema de insaculación para os cargos municipais e o Tribunal da Inquisición, que reforzou o poder real ao depender directamente dos monarcas.

Principais medidas administrativas e relixiosas

• Recuperación de terras e rendas pola Coroa (Cortes de Toledo, 1480).
• Creación do Consello das Ordes Militares (1489) e nomeamento do Gran Mestre.
• Consolidación do Consello Real como órgano de goberno e xustiza.
• Creación de consellos territoriais e nomeamento de vicerreis en territorios afastados.
• Reforma xudicial: correxidores, Chancillerías e Audiencias.
• Creación dun exército permanente dependente da Coroa.
• Establecemento do Tribunal da Santa Inquisición (1478) e medidas de unidade relixiosa (1492, 1501).

Observación: A unión dinástica e as medidas administrativoreligiosas dos Reis Católicos marcaron o inicio dunha monarquía máis centralizada e proxeitada cara ao poder europeo e atlántico, aínda que a súa aplicación foi desigual segundo os diferentes reinos da península.