Literatura Medieval Catalana: Eiximenis, Turmeda, Metge e a Novela Cabaleiresca

Francesc Eiximenis

Frade franciscano de formación intelectual, debido a que viaxou a diversas cidades. Foi bispo e patriarca e viviu moito tempo en València, nos xurados da cal dedicou a súa obra Regiment de la cosa pública.

A súa obra máis ambiciosa é Lo Crestià, concibida como unha gran enciclopedia de trece volumes sobre a ideoloxía cristiá. Alterna longas explicacións e argumentación con exemplos e fábulas.

Eiximenis dirixese aos burgueses, clase social emerxente e próspera, con consellos prácticos e realistas.

Anselm Turmeda

O seu pai fíxoo estudar desde os seis anos e pronto dominou os Evanxeos. Despois de estudar gramática e lóxica en Mallorca, pasou a Lleida, onde estudou física e astronomía. En 1375 ingresou na orde franciscana e, desenganado cara ao 1385, fuxiu a Tunes, onde se converteu ao islam e exerceu cargos públicos.

A súa obra é un exemplo da literatura satírica. El Llibre de bons amonestaments é unha exposición de consellos baseados en principios morais propios, dos que moitas veces se burla.

La disputa de l’ase discute cun ruc sobre a dignidade humana e a dos animais. A partir deste diálogo, Turmeda emprega a sátira para poñer en dúbida o comportamento moral dos seres humanos. O asno demostra que a dignidade dos animais é superior á dos humanos. Anselm argumenta que Xesucristo escolleu encarnarse en forma humana.

O que distingue o moralismo de Anselm Turmeda do de Llull e Eiximenis é o moralismo heterodoxo, que consiste en moralizar desde unha actitude humanística.

Outras obras son Tufha e as Cobles de la divisió del Regne de Mallorca.

Bernat Metge

Foi un alto funcionario da Chancelaría Real, aficionado á literatura clásica. Exerceu os cargos de notario da raíña Elionor. Á morte de Xoán I, foi encarcerado con outros funcionarios baixo a acusación de ter permitido que o rei morrese sen confesión. En 1397 foi liberado. As súas obras son de carácter humanista:

• Llibre de Fortuna e Prudència é unha obra alegórica escrita en octosílabos, na que a Fortuna e a Prudencia debaten sobre cal das dúas é máis proveitosa.

• Sermó é unha parodia en verso dos sermóns dos predicadores da época.

• L’Apologia é un diálogo filosófico ao estilo de Platón.

• Valter e Griselda é unha novela moral. Representa a primeira marca do petrarquismo na Península Ibérica e exemplo da prosa humanística.

Lo somni

En 1399, despois de ser liberado do cárcere, redactou Lo somni coa finalidade de defenderse e recuperar o favor de Martí o Humano. Intenta demostrar que Xoán I non foi condenado, senón que está no purgatorio.

A obra ten unha forma dialogada e estrutúrase en catro partes:

• No libro primeiro, o autor e o defunto Xoán I, que se lle apareceu en soños acompañado de Orfeo e Tiresias, dialogan sobre a inmortalidade da alma.

• No libro segundo, Xoán I explica as razóns da súa morte e que está no purgatorio pola súa afección á caza, a música e a astroloxía.

• No libro terceiro, Tiresias fai un discurso horrible contra as mulleres.

• No libro cuarto, Metge fai un elogio da condición feminina, repasando mulleres ilustres da historia.

A novela de cabalaría

A orixe do xénero hai que situala no século XV, cando Giovanni Boccaccio deu o nome de “novella” a cada unha das narracións que formaban o Decameron.

A novela é un xénero narrativo en prosa, breve e exemplificador, de finalidade moralizadora e de carácter realista; é dicir, reflectía a cotidianidade, os feitos eran crible, a lingua tendía ao coloquialismo e conectaba coa realidade inmediata.

Normalmente eran de carácter sentimental:

• Història de l’amat Frondino i de Brisona, que alterna a prosa e o verso, de autor anónimo.

• L’ànima d’Oliver de Francesc de Moner, que narra en primeira persoa como Oliver, un poeta que se suicidou por amor, se lle aparece ao autor e lle explica o seu drama amoroso.

• Història de Jacob Xalabín, de autor anónimo. Narra as peripecias sentimentais e cabaleirescas de Jacob Xalabín, que foxe dos requirimentos amorosos da súa madrasta e se namora de Nerguis.

A narrativa en prosa na nosa lingua culminou en dúas grandes obras de temática cabaleiresca: Curial e Güelfa, de autor anónimo, e Tirant lo Blanc de Joanot Martorell.

A novela cabaleiresca

As narracións dos xograres sobre cabaleiros teñen continuidade nas crónicas, pero tamén en obras de carácter didáctico como o Llibre de l’orde de cavalleria de Ramon Llull.

Durante o século XV, a mentalidade burguesa da época inflúe nas narracións de cabaleiros, é dicir, incorpora o realismo, o sentido do humor e a capacidade de ascender socialmente, e xorden as novelas cabaleirescas. As narracións anteriores caracterizábanse polos elementos fantásticos, a xeografía exótica, a ambientación intemporal e as cualidades sobrehumanas dos protagonistas; as novelas cabaleirescas caracterizáronse pola verosimilitude, a xeografía real, a ambientación nunha época coñecida e próxima e as cualidades puramente humanas dos protagonistas.