Liberalismo e Crises en España e Galicia (S. XIX)

Constitución de Cádiz de 1812 e Liberalismo

Os españois non aceptaron o goberno imposto por Napoleón e substituíron o baleiro de poder coa creación de Xuntas, formadas por representantes do pobo. A Xunta Central gobernou en ausencia dos reis españois e en oposición a Xosé Bonaparte. En Cádiz, a Xunta Central convocou ás Cortes en 1810. O 19 de marzo de 1812, as Cortes de Cádiz promulgaron a primeira Constitución española, coñecida como "La Pepa", que defendía os principios básicos do liberalismo político:

• O principio da soberanía nacional: o poder residía na nación.
• Establecía a división de poderes: lexislativo (Cortes co rei), executivo (rei) e xudicial (tribunais).
• O sufraxio universal masculino indirecto.
• Unha ampla declaración de dereitos e liberdades individuais (igualdade ante a lei, liberdade de imprenta, etc.).
• O poder executivo, lexislativo e xudicial quedaron definidos, limitando o poder absoluto do rei, que compartía o poder coas Cortes.
• Recoñecía dereitos individuais fundamentais.
• Regulaba as relacións Igrexa-Estado, establecendo un Estado confesional católico, pero con medidas desamortizadoras.
• Tiña unha ideoloxía progresista para a época.

Aprobaron tamén unhas leis para derrogar o Antigo Réxime (abolición de señoríos, da Inquisición, etc.). Pero a situación bélica da Guerra da Independencia impediu a súa plena aplicación, e os antigos privilexiados (nobreza, clero absolutista) só desexaban a volta á situación anterior e ao absolutismo.

A Guerra da Independencia en Galicia

A comezos do ano 1809, en menos dun mes, os exércitos napoleónicos lograron ocupar case toda Galicia. Organizáronse partidas de guerrilleiros, encabezadas por membros do baixo clero, fidalgos e campesiños, que fustrigaron constantemente os franceses, obrigándoos a concentrarse nas cidades e dificultando o seu control do territorio. Guerrilleiros importantes en Galicia foron, entre outros:

• O abade do Couto, Xosé María de Couto.
• Frei Bernardo de Castro (coñecido como Frei Francisco Carrasco no texto orixinal, pode ser unha confusión).
• Bernardo González "Cachamuíña".
• O crego Pizpeiro.

Da guerra popular e da loita contra o invasor xurdiu e fortaleceuse en Galicia o liberalismo, aínda que o absolutismo seguía sendo moi forte. Naceu así un enfrontamento ideolóxico e político entre liberais e absolutistas que habería de durar varias décadas.

O enfrontamento no reinado de Fernando VII

O enfrontamento entre liberais e absolutistas agravouse ao volver Fernando VII en 1814, quen restaurou o absolutismo e iniciou unha dura persecución contra os liberais e todos aqueles que ousaban negar o seu poder absoluto. O liberalismo, porén, seguiu activo na clandestinidade e a través de pronunciamentos militares. En Galicia, no ano 1815, un sector do exército e da burguesía liberal protagonizou un dos primeiros pronunciamentos militares a favor da Constitución de 1812, encabezado polo mariscal de campo Juan Díaz Porlier. Contra os sublevados mobilizáronse as forzas absolutistas, incluíndo sectores da aristocracia. Segundo o texto orixinal, "contra os absolutistas enfrontouse a distocracia (sic, posiblemente erro por 'aristocracia' ou unha facción específica) encabezada polo Conde de Naceda". A sublevación de Porlier foi vencida e este foi delatado, capturado e executado na Coruña. Pero aínda non rematara a división ideolóxica e política dos galegos. Figuras como o conde (referíndose a nobres absolutistas) e o bispo tentaron defender o rei absoluto, aínda que non sempre con éxito ou sen atopar oposición. En Galicia formáronse tamén guerrillas absolutistas (realistas) durante períodos como o Trienio Liberal (1820-1823) e, durante a Década Ominosa (1823-1833) de fortalecemento do Antigo Réxime, Galicia foi considerada un sólido piar do absolutismo. En Galicia era moi forte o apoio da Igrexa católica ao absolutismo.

A Restauración: Alternancia no Poder e Caciquismo

Tras diversas vicisitudes ao longo do século XIX (reinado de Isabel II, Sexenio Democrático), coa Restauración Borbónica (1874), Conservadores (liderados por Cánovas del Castillo) e liberais (liderados por Sagasta) puxéronse de acordo para alternarse pacificamente no exercicio do poder, no sistema coñecido como quenda pacífica, controlando así a vida política española e evitando pronunciamentos militares. Isto foi posible porque chegar ao goberno non dependía tanto de gañar limpamente as eleccións, senón de ser o partido escollido polo rei para formar goberno, tras o cal se convocaban eleccións que eran sistematicamente manipuladas para asegurar a vitoria do partido gobernante. Esta situación era posible grazas a un sistema electoral corrupto que manipulaba as eleccións mediante o encasillado, o pucherazo (falsificar actas) ou a compra de votos. Utilizábanse todo tipo de prácticas fraudulentas, destacando o caciquismo. Desde mediados do século XIX, e especialmente durante a Restauración, predominaron en Galicia as opcións políticas conservadoras. Gran parte do éxito do conservadorismo en Galicia débeselle ao arraigado caciquismo. O cacique, unha persoa influente localmente polos favores que prestaba, pola súa fortuna ou posición social, influía decisivamente nos votos dunha localidade ou comarca. Porque, como podía decidir ou asegurar o resultado nunhas eleccións, o goberno central ou provincial concedíalle favores e prebendas (o "favor por voto").

A crise do 98 e o Rexeneracionismo

No ano 1895 estalou unha nova e definitiva insurrección independentista en Cuba, debida en gran parte á incapacidade da administración española para conceder unha autonomía real e facer as reformas políticas e económicas que a illa demandaba. Ademais, os EEUU, con importantes intereses económicos en Cuba (especialmente no azucre), apoiaban os insurrectos e vían con malos ollos os aranceis españois que impedían o seu comercio. A fin do conflito e do imperio colonial español chegou en 1898, cando os EUA, tras a explosión do seu acoirazado Maine na Habana, lle declararon a guerra a España. Despois dunha curta guerra (a Guerra Hispano-Estadounidense), a armada española foi rapidamente derrotada e España perdeu as súas últimas colonias importantes: Cuba, Porto Rico e Filipinas. A derrota na sociedade e na clase política española provocou un profundo estado de frustración, pesimismo e crise de conciencia nacional, coñecido como o "Desastre do 98". Como reacción, xurdiron movementos intelectuais, políticos e sociais rexeneracionistas (como os de Joaquín Costa) que analizaban as causas da decadencia española e pedían unha profunda rexeneración do país, unha verdadeira democratización do Estado, modernización económica e social, e a fin do caciquismo e a corrupción.