La celula, el sistema respiratorio, los organulos celulares, los gases, la difusion, el transporte activo...

A célula é a unidade básica da que están feitos todos os seres vivos. É a unidade mínima capaz de realizar todas as funcións que caracterizan un ser vivo.

Dependendo de se un organismo esta formado por unha ou varias células pode ser:

Organismos unicelulares. Estan formados por unha soa célula que realiza todas as funcións necesarias para a súa supervivencia. Ás veces, varios organismos unicelulares viven xuntos formando colonias. (como a ameba)

Organismos pluricelulares. Estan constituidas por moitas células que perden a capacidade de sobrevivir illadas. Cada célula realiza unha tarefa concreta e todas traballan conxuntamente para que o organismo sobreviva(como as plantas e animais).O noso organismo está formado por un gran numero de células. As persoas son seres pluricelulares.

As células do noso corpo poden ter formas e tamaño distintos, e en todas elas hai:

• Membrana celular ou plásmatica. É unha capa fina que envolve a célula, e fai de fronteira entre esta e o medio extracelular.
• Citoplasma. É o contido da célula ao excluir o núcleo. Esta formado por unha disolución de auga na que estan unha varidade de estructuras, denominadas orgánulos, que se encargan de realizar as diferentes funcións.
• Núcleo celular. É unha estrutura que ten forma esférica e esta situada no centro da célula. Contén o material xenético coa información necesaria para dirixir e controlar as funcións celulares.

ORGANULOS CELULARES

Mitocondrias. Son orgánulos de forma oval cunha dobre membrana que delimita un espazo interior. Proporciona enrxia á celula para o seu funcionamento.

Retículo endoplasmático. É un conxunto de sacos e condutos membranosos comunicados entre si que se estende por todo o citoplasma celular. No retículo facrícanse diversas sustancias. Existen dous tipos:

• Rugoso. Con ribosomas pegados a cara externa das súas membranas.
• Liso. Sen ribosomas pegados.

Vacúolos. Son vesiculas membranosas que conteñen auga con sustancias disoltas. Almacenan productos de reserva ou restos.

Ribosomas. Son pequenas particulas que aparecen tanto libres no citoplasma como pegadas as membranas do retículo endoplasmatico. Encargase de fabricar proteinas.

Lisosomas. Son vesiculas membranosas en cuxo interior se transforman as sustancias complexas noutras máis simples que a célula pode utilizar.

Citoesqueleto. É un conxunto de filamentos que se distribúen por todo o citoplasma formando unha rede. Constitúen o “esqueleto” da célula e interveñen nos seus movementos.

Centríolo. Son dous cilindros ocos cuxas paredes están formadas por filamentos. Dirixen o movemento do citoesqueleto.

Aparello de Golgi. Está formado por moreas de sacos membranosos aplanados, rodeado de pequenas bolsas nas que se empaquetan sustancias fabricadas no retículo e, con frecuencia, verten o seu contido ao medio extracelular. A súa función é a secrección.

As células do corpo humano, como as dos animais, plantas, fungos e protistas, son células eucariotas. Isto significa:

• Que o núcleo está separado do resto do citoplasma por unha membrana que o envolve.
• Que o citoplasma de divide en compartimentos, é dicir, está formado por elementos delimitados por unha membrana, aos que denominamos orgánulos.

 O núcleo e a estrutura da célula que mellor se aprecia. En comparación con outros elementos e de gran tamaño, e adoita ter forma esférica e estar no centro.

No núcleo distínguense:

• Envoltura nuclear. É unha dobre membrana atravesada por poros que permiten o intercambio de sustancias entre o núcleo e o citoplasma.
• Nucleoplasma. É o contido do núcleo. Está formado por unha disolución en que estan a cromatina e os nucléolos.
• Cromatina. Esta constituida por un conxunto de filamentos moi longos que se agrupan no interior do núcleo. Cada filamento está formado por unha molécula de ADN, que conten a información xenética ou hereditaria da célula. A cromatina tinguese moi ben con colorantes. Cando unha célula se vai dividir para formar dúas células fillas, os filamentos de cromatina contraense e forman unhas estruturas máis curtas e grosas chamadas cromosomas. No núcleo de cada unha das celulas do corpo humano hai 46 filamentos de ADN, que forman 46 cromosomas, agas nas células reprodutoras ou gamentos que hai 23
• Nucléolos. Son as zonas do núcleo en que se fabrican os ribosomas. A súa forma é esférica.

A membrana plasmática ten permeabilidade selectiva, e dicir, deixa pasar algunas sustancias e impide o paso doutras.

As moléculas pequenas atravesan a membrana plasmática mediante dous mecanismos diferentes:

• Difusión. É o mecanismo polo que algunhas moleculas pequenas, como o osíxeno ou o dióxido de carbono, atravesan libremente a membrana plasmática. Se estas moléculas teñen unha concentración menor no interior da célula ca no medio extracelular entran na célula; no caso contrario as moléculas saen da célula e así as concentracións a ambos os dous lados da membrana tenden a igualarse.

       A osmose é unha forma especial de difusión . trátase da difusión da auga a través dunha membrana dende unha disolución

       diluída cara outra máis concentrad. As concentracions a ambos os lados tenden a igualarse.

• Transporte activo. As veces a célula necesita sustancias que hai en menor concentración no medio extrcelular ca no seu interior. Nestes, a membrana pode transportar substancias mediante un proceso contrario á difusión, é dicir, dende o lugar en que a súa concentración e menor cara a onde é maior. Este transporte supón un gasto de enerxia para a célula.

As particulas de gran tamaño non poden atravesar a membrana para entrar na célula. Nestes a membrana afundese e engloba a particula, formando unha pequena bolsa que se incorpora ao citoplasma. Este mecanismo denominase endocitose.

O proceso contrario, polo cal as bolsas celulares verten o seu contido ao exterior é a exocitose.

O conxunto de reaccións químicas que sucede no interior da célula constiúte o metabolismo

Distínguense dous tipos de procesos metabólicos:

• Catabolismo. É o conxunto de reaccións cuxo obxectivo é degradar as moléculas complexas e transformalas noutras máis simples para liberar a enerxía que conteñen. A respiración celular e un exemplo catabólico.
• Anabolismo. É o conxunto de reaccións cuxo obxectivo é construír moléculas complexas a partir doutras máis sinxelas. Utiliza parte da enerxia obtida no catabolismo. A fabricación de proteinas é un exemplo.

 As células toman do medio que as rodea as sustancias necesarias para o metabolismo e a el expulsan o refugallo que se produce.

Nun organismo unicelular a sua célula realiza estes intercambios directamente co medio externo. Nun organismo pluricelular a inmensa maioria das células non están en contacto directo co medio externo.

Como conseguen os nutrientes e expulsan os desperdicios ?

Cada célula do noso corpo está rodeada dun líquido co que realiza os intercambios, este liquido extracelular constirue o medio interno. Os diferentes sistemas do noso organismo encarganse de abastecer de nutrientes o medio interno e retirar del os residuos.

 

Nun organismo pluricelular,  o número de células aumenta por división celular. Unha célula dividese e orixina dúas células fillas. Unha delas aespecializase en facer un traballo particular e, con frecuencia, perde a capacidade de dividirse. A outra manten a súa capacidade de división e así asegurase o crecemento do organismo e a renovación celular.

 Os cambios na forma e no interior dunha célula especializada fana axeitada para desempeñar unha determinada función.

As células especializadas dun organismo pluricelular non son capaces de levar unha vida independente.

Para realizar mellor a súa función as celulas especializadas do mesmo tipo agrupanse e traballan xuntas formando un tecido.

Un tecido non inclue só células senon tamen a sustancia que elas mesmas fabrican. Esta sustancia disponse enchendo os espazos entre as células e denomínase sustancia intercelular.

Un tecido é un agregado de células, xeralmente do mesmo tipo, organizadas para realizar unha función común.

As células do noso corpo atopanse nun dos catro tecidos: epitelial, conectivo, muscular e nervioso. Dentro do tecido conectivo distínguese a súa vez  tecido conxuntivo, cartilaxinoso e óseo.

O tecido epitelial ou epitelio está recubrindo tanto a superficie externa do corpo como o interior e exterior dos órganos. As súas células dispoñense unha xunto a outra, sen apenas sustancias intercelular. Hai dous tipos de epitelios:

• Epitelio de revestimento. Está formado por varias láminas de células, como a pel, ou por unha soa, como os capilares. Estes epitelios teñen unha función protectora.
• Epitelio glandular. Fórmano células epiteliais especializadas en producir e segregar sustancias. Estas células adoitanse agrupar e formar estruturas chamadas glándulas, como as sebáceas, que producen a graxa do pelo.

O tecido nervioso forma o encéfalo, a medula espiñal e os nervios. Encárgase de recoller a informaci´pon tanto de exterior como do interior do corpo e transmitila duns lugares a outros do organismo para elaborar as respostas axeitadas en cada caso.

As principais células nerviosas son as neuronas, teñen forma estrelada con longas prolongacións. O espazo entre as neuronas está ocupado polas células gliais, un conxunto de células diversas que realizan funcións de soporte, defensa e nutrición das neuronas.

Os tecidos conectivos realizan funcións de unión. Caracterízanse porque as súas células estan rodeadas de abundante sustancia intercelular que presenta moitas fibras fabricadas polas propias células.

• Tecido conxuntivo. É o material de recheo do corpo. Está na capa máis profunda da pel e ocupa os espazos entre os órganos. Un tipo especial deste e o tecido adiposo.
• Tecido cartilaxinoso ou cartilaxe. É o principal compoñente do esqueleto dos embrións. No adulto está nas articulacións dos osos, na traquea, no nariz, nas orellas e nos discos intervertebrais. Realiza funcións de soporte.
• Tecido óseo. Constitue o compoñente esencial dos osos dun adulto. É o máis forte dos tecidos conectivos xa que a súa sustancia intercelular contén sales de calcio, é dicir, esta mineralizada.

O tecido muscular é o compoñente principal dos músculos e o responsable do movemento das diferentes partes do organismo. As súas células son alongadas e denomínanse fibras musculares. Hai tres tipos:

• Tecido muscular estriado esquelético. Forma os músculos que se unen aos ósos e producen o seu movemento. A súa contracción é voluntaria.
• Tecido muscular estriado cardíaco. Compón as grosas paredes do corazón. A diferenza do esquelético, a súa contracción é involuntaria.
• Tecido muscular liso. Haino na parede do estomago, dos vasos sanguíneos, do útero ou da vexíga. A súa contracción é involuntaria.

Un órgano está formado por dous ou máis tecidos diferentes. Os tecidos agrúpanse para realizar unha nova función que cada un deles non pode cumprir por separado.

Un conxunto de órganos cuxa actividade está estreitamente relacionada para desenvolver unha función complexa constitúe un aparato, aparello ou sistema de órganos.

Ademáis do sistema dixestivo, hai outros sistemas, como o circulatorio,o nervioso ou o respiratorio, que estan no noso corpo.

Un organismo está formado por órganos e sistemas de órganos que funcionan de xeito coordinado.

Transplantar é substituír un órgano enfermo, que pon en perigo a vida dunha persoa(receptora), por outro que funcione axeitadamente

Non sempre é necesario substituír o órgano completo, as veces é suficiente transplantar parte do órgano, algún tecido ou células.

Un transplante necetita un receptor e un doador.

O doador adoita ser unha persoa en situación de morte cerebral ou morte encefálica, é dicir, unha persoa que morreu pero que se manteñen de forma artificial os latexos do seu corazón para que os órganos que se transplanten estean en boas condicións.

Nalgúns casos o doador pode ser unha persoa que segue viva tras a doazón. Isto pode acontecer cando o receptor necesita:

• Un tecido renovable, como a pel, o sangue ou a medula ósea.
• Unha parte dun órgano que ten capacidade de rexeneración, como o fígado.
• Un órgano prescindible, como o ril, xa que unha persoa pode vivir con un so.

É imprescindible que o doador e o receptor sexan o máis parecidos posible, é dicir, que sexan compatibles, no caso contrario producese o rexeitamento. O receptor intenta defenderse do corpo extraño e ao destruílo e rexeitalo pode ocasionar a súa propia morte. Isto defendeno as nosas defensas

Segundo sexa a relación que exista entre o receptor e o doador os transplantes denominanse:

• Autotransplante ou autoenxerto. Doador e receptor son o mesmo individuo. Utilizase en caso de tecidos ou porcións de órganos como pel, óso, vasos sanguíneos ou médula ósea.
• Isotransplante. Doador e receptor son xemelgos. Ao seren xeneticamente identicos, como no caso do autotransplante, non se produce rexeitamento..
• Alotransplante. Doador e receptor son individuos da mesma especie pero non son xeneticamente identicos. Este e o tipo de transplante máis común.
• Xenotransplante. Doador e receptor son de especies distintas. Exemplo disto e a utilizacion de valvulas cardiacas de porco en humano.

os alimntos q inxerimos axegan os nutrients indispnsabls  xa q asta obtña a matria ennrxia ncsarias xa cumplir a sua funcion e podr rnovars.

os alimntos sn productos naturais oulavora2 q proxcionan as substancias q as nosas clulas ncsitan xa vivir.

tipos d substancias sgundo a composicion kimica:

• substancias inorganicas: cm a auga e os sals minrais.
• substancias organicas: cm os glici2, oslipi2, as protinas e as vitaminas. 

sgundo a sua composicion, os alimntos podn sr:

• alimntos simpls: stan forma2 x 1 so tipo d substancia alimnticia. o acit, o azucr…
• alimntos compostos: stan forma2 x difrnts substancias alimnticias. o pan, o lit. 

xamans asi xq non sn propias da matria viva. sn duas:

• a auga. e o composto mais abundant nos srs vivos  e o mdio en q en q s dsnvolv  a vida das clulas.

o noso organismo prd auga continuamnt e ncsita rpoñela coa alimntacion. admais  da auga q  bbmos to2 os alimntos a contñen en mayor ou mnor mdida.

• os sals minrais: cloruros, carbonatos, fosfatos…stan nos osos  e nos dnts a danys consistncia. tamn ai sals disoltos en to2 os liki2 do organismo cm o sangue, ou o suor. 

os constituints organicos 2 alimntos sn:

• glici2. os mais sinxels cm a glicosa e a maltosa tñen sabor doc, x so s coñecn cm azucrs. a glicosa  e 1 glicido q non s pod dscompoñer nutros mais sinxels. a maltosa sta formada pola 1ion d duas molculas d glicosa.

              o amidon e a clulsa sn glici2 complxos q non tñen sabor doc. as suas molculas sn moi  grands  

              producto da 1ion d moitas molculas d glicosa.

• lipi2 cm as graxas ou o colstrol. sn substancias q non s disolvn nada ou moi pouco en auga.as d orixe vxetal ou graxas insaturadas sn liki2 cando stan a tmpratura ambient e xamans acits. as d orixe animal ou graxas saturadas cm a mantiga sn soli2 e coñecns cm sbos.

                1a molcula d graxa pod dscompoñers en substancias mais sinxelas: a glicrina e os aci2 graxos.

• protinas cm a emoglobina ou o glut. sn macromolculas formadas pala 1ion d cntnars ou mils d molculas mais simpls, os aminoaci2.

              existn, moitas protinas difrnts. 1a protina difrncias das dmais no numro, no tipo e disposicion 2          

              aminoaci2 q a forman.

• vitaminas. sn substancias organicas q ncsitamos en cantidads moi pqnas pro q sn imprscindibls xa o corrcto funcionamnto do organismo. cm non podmos fabricalas tomans a travs 2 alimntos q as contñen.

os alimntos stan constitui2 pols msmos compostos q o noso corpo asi as complxas substancias  2 alimntos so podn cgar as nosas clulas e srn utilizadas s sn transformadas prviamnt noutras mais simpls, os nutrients. sta transformacion producs no sistma dixstivo.

o sistma dixstivo formano o tubo  dixstivo e as glandulas dixstivas.

o tubo dixstivo e 1 conducto d pards musculsas q vai dnd a boca ata o ano.

parts do tubo dixstivo

• a boca. e 1a abrtura q contn os dnts e a lingua. os dnts encaixan nas mandibulas e sn dun matrial similar ao oso, a dntina, q eta rcubrto polo smalt. a sua part intrna, a polpa dntaria, contn as trminacions nrviosas e os vasos sanguinos q nutrn a dntina. a lngua sta formada x potnts musculs e abundants rcptors do sntido do gusto.
• a farinxe. e 1a cavidad comun ao sistma dixstivo e ao rspiratorio.xla pasa o alimnto dnd a boca cara o sofago e o air dnd o nariz ou a boca cara a larinxe.
• sofago. e o conducto polo q o alimnto avvanza dnd a faring ata o stomago.
• stomago. e 1 ensanxe do tubo dixstivo, coa forma duna bolsa curvada. as suas pards tñen musculs moi potnts e cando sta baliro tn numrosas dobras q ao s enxern dsaparcn. a entrada do alimnto dnd o sofago ralizas a travs dua valvula, o cardia. a outra valvula, o p´ldoro, comunica co intstino dlgado.
• intstino dlgado. e 1 tubo longo, prgado varias vcs q comunica o stomago co intstino groso. a part do intstino dlgado q sgue a continuacion do stomago  xa+e duodno dbido a q nos srs umanos tn 1a lonxitud  duns doc d2.
• intstino groso. e 1 conducto mais groso ca o intstino dlgado, ao cal roda. a prt fundamntal do tubo tn forma d u invrtido e xa+e colon. na 1ion do colon co intstino dlgado sta o cgo, 1a bolsa cuxo extrmo  pxado lva 1a fina prolongacion xamada apndic. a comunicacion do colon co extrior fais a travs do rto, q rmata no ano.

as glandulas dixstivas sn so organos encarga2 d producir os zums dixstivos  e vrtls o intrior do tubo dixstivo.

sts liki2 contñen 1a gran variedad d substancias entr as q dstacan os enzi+ digstivosq sn 1 tipo d protinas q aclran a dscomposicion das substancias complxas doa alimntos nos sus componnts mais sinxels, os nutrients.

as glandulas dixstivas prsntans d duas for+:

• rpartidas polas pards do tubo dixstivo. asi acontc coas glandulas gastricas da pard do stomago  e as intstinais  da pard do intstino.
• fora do tubo dixstivo, polo q s xaman glandulas anxas. sn:

 -  glandulas salivars. comprndn 3 pars d glandulas cuxos conductos dsmbocan no intrior da

                    boca. producn a saliva.

  - pancras. glandula en forma d punta d frxa, localizas na part sqrda do corpo dbaixo do

    stomago. produc o zum  pancratico e vrto ao duodno.

                    o pancras admais d zum s ixstivos produc insulina. sta ormona vrts dirctamnt no sangue

                    e rgula a cantidad dglicosa q contn.

• figado. e a glandula mais grand, sta a drita do corpo ao lado do stomago. produc a bil q s  almacna na vsicula biliar e s vrt ao duodno  cando circula xl  alimntos ricos en graxas.

 a bil non  contn enzi+ digstivos pro raliza sobr as graxas 1 efcto parcido ao xabon:

 fragmntaas en pqnisi+ pingas q s mantñen  disprsas. asi facilita a accion 2 zums digstivos

 sobr as graxa.

 o figado tamn almacna glici2, frro e algunas vitaminas e contribue aliminar  do sangue  os

 mdicamntos ou as substancias toxicas cm o alcool.

a digstion e o procso d transformacion q exprimntan os alimntos ao su paso polo tubo dixstivo. pod sr digstion mcanica ou kimica.

digstion mcanica

inclue 1 conxunto d accions fisicas q rducn o tamaño das particulas alimnticias e fanas avanzar ao longo do tubo. stas accions sn fundamntalmnt:

• triturado. ralizano os dnts na boca.
• dgluticion. e o paso do alimnto dnd a boca ao sofago a travs da farinxe. ao msmo tmpo a laring pxa xa impdir q o alimnto pas as vias rspiratorias.
• movmntos: provoca2 palas contracciions 2 musculs da pard do tobo dixstivo. sn:

- d mstura. poñen en contacto as particulas d alimnto cos zums digstivos.

                 - pristalticos. fan avanzar o alimnto ao longo do tubo.

 dixstion kimica

consist na transformacion das macromolculas en pqnas molculas solubls, os nutrients. e 1 procso kimico aclrado pols enzi+ conta2 nos zums digstivos. tn lugar:

• na boca, ond a saliva  q contn 1 enzima xamado amilas, inicia a digstion 2 glici2.
• no stomago, ond o alimnto s almacna e s mstura co zum gastrico q producn as glandulas da sua pard. st zum contn acodo cloridrico e 1 enzima , a ppsina, q indica a digstion das  protinas.
• no intstino dlgado, ond s complta o procso. os zums procdnts do pancras e das glandulas intstinais vrtns ao duodno. sts zums contñen  enzi+ cm a lipas q dscompoñen as graxas,  e outros q compltan a transformacion 2 glici2 e das protinas.

os alimntos convirtns en nutrients durant a digstion. logo pasan ao sangue e sn transxta2 ata todas as clulas do corpo.

o rsultado da digstion

os alimntos convirtns en nutrients durant a digstion. logo pasan ao sangue e sn transxta2 ata todas as clulas do corpo.

a absorcion intstinal

o paso 2 nutrients dnd o tubo dixstivo ao sangue sucd  fundamntalmnt no intstino e rcib o nom d absorcion intstinal

• a mayor part 2 nutrients organicos absorbns no intstino dlgado. e 1 procso rlativamnt rapido xa q a sua enorm suprficie intrna  facilita o contacto entr os nutrients e a pard q db atravsar. sta gran suprficie dbs a varios factors:

- a gran lonxitud do intstino dlgado

-  as numrosas prgaduras da cara intrna da sua vz sta inzada da infinidad d pqnas dobras, as

vilsidads intstinais . stas vilsidads  tñem forma d ddo e danye  1 aspcto avludado.

• a mayor part da auga e os sals minrais absorbns no intstino groso.as vactrias q o abitan, a xamada flora intstinal,  fabrican algunas vitaminas q dspois sn asimiladas  no colon.

a formacion das fecs

nos alimntos existn substancias  q non podmos dixerir e polo tanto absorbr. aqls rstos q non pudieron sr dixeri2 ou absorbi2 forman part das fcs e sn expulsa2 do organismo a travs do ano mdiant 1 mcanismo dnominado dfcacion.                                                                                                                                                                                                                                    

os alimntos e a dieta

o conxunto d alimntos q tomamos diariamnt constitue a nosa dieta.

una dieta ekilibrada e a q axega to2 os tipos d nutrients nas cantidads axeitadas xa mantr o noso organismo en bo stado e asgurar 1 dsnvolvmnto corrcto.

a funcion 2 alimntos

as funcions 2 alimntos sgun os nutrients q axegan sn:

• funcion plastica. utilñizas xa constituir a nosa propia matria  e asi crcr ou rpoñer os matriais prdi2. ralizana os alimntos ricos en protinas ou sals minrais.
• funcion enrxetica. libran enrxia e asi podmos ralizar o travayo muscular ou mantr a tmpratura do corpo, ralizana os alimntos con abundants glici2 ou lipi2.
• funcion rguladora. fan posibl q to2 os procsos q tñan lugar no noso corpo s dsnvolvan con normalidad, ralizano os alimntos q proxcionan sals minrais e vitaminas.

a roda 2 alimntos

os consumidors consguiron 1a dieta ekilibrada, os alimntos distribuirons en grupos sgundo o tipo d nutrients q axega e a sua funcion no organismo. sta agrupacion en sctors coñecs cm roda 2 alimntos.

os grupos vrmyos (1 e 2) contñem alimntos ricos en protinas qur dsmpñan funcions plasticas.

os grupos amarls, 6 (alimntos ricos en glici2), 7(alimntos ricos en lipi2) cumprn 1a funcion enrgtica.

os grupos vrds (4 e 5) alimntos ricos en vitaminas e sals minrais e cumprn funcions rguladoras.

o grupo laranxa (3) comprnd alimntos con to2 os nutrients x iso ralizan funcions plasticas, rguladoras e enrgticas.

a dieta mditrrana: 1a dieta ekilibrada

rcib o nom d dieta mditrrana a q d forma tradicional s sgue en paiss cm spaña, xtugal ou italia.

nla stan prsnts os sguints nutrients:

• os glici2, bas dsta dieta, sn axega2 x:

    - os crais cm o arroz e os sus driva2, o pan ou as pastas.

                    - os lgumscm as lntyas ou os fixons.

    - as froitas e as vrduras.

• as protinas procdn mais d pixe q da carn.
• a principal graxa q s utiliza e o acit d oliva.
• a axega sncial d vitaminas e sals minrais  procd tamn das froitas e das vrduras frscas.

os factors mais vnficiosos da dieta mditrrana  sgun os exprtos sn:

• a maior part da enrxia axegada  pols alimntos procd d glici2  complxos; os lipi2 proxcionan so 1a pqna cantidad (prvn a obsidad).
• entr os lipi2 prdominan as graxas insaturadas  front as graxas saturadas prvn enfrmdads cardiovasculars.
• as froitas e as vrduras frscas xunto cos lgums e os crais intgrais subministran 1a cantidad axeitada d fibra alimntaria , prvn o strinximnto. 

mto2 d consrvacion 2 alimntos 

• ao baliro: empaqtar os alimntos en rcipients  aos q s ye extrae o air q contñen.
• dsidratacion:liminar a auga do alimnto xa impdir o dsnvolvmnto 2 microorganismos.
• calor:

    - mdiant strilizacion  somts aos alimntos a tmpraturas entr 110 e 120 c xaliminar to2

      os xerms.   

                    - a pastrurizacion consist en qntar a 72 c durant 15 sgun2 e dspoia arrfriar rapidamnt.

• frio: mantr os alimntos a baixas tmpraturas, x enriza d 0 c ou x dbaixo d 0 c xa imposibilitar o dsnvolvmnto 2 xerms.
• aditivos: impdir o dsnvolvmnto d microorganismos engadindo substancias ou aditivos kimicos artificiyas.

osistma rspiratorio e o rsponsabl d facr circular o air entr o organismo e o mdio extrno. os conductos pols q circula o air no sistma rspiratorio xamans vias rspiratorias:

• as vias rspiratorias supriors incluen o nariz, a farinxe e a laring.
• as vias rspiratorias infriorsincluena traqa, os bronkios e os bronkiols q rmatan nos alvols.

o sistma rspiratorio sta formado polas vias rspiratorias e os pulmons, q stan aloxa2 na cavidad toracica.

o prcorrido do air no sistma rspiratorio

• nariz e boca. sn as vias d entrada d air. dnd ali o air pasa a farinxe, 1a cavidad comun no sistma dixstivo. a partir ds punto o air  prcorr 1 camiño indpndnt  ao 2 alimntos.
• laring. tn forma d funil e as suas  duras pards d cartilaxe apalpans na part antrior do pscozo. no su intrior  atopans  as cordas vocais , q vibran ao paso do air e producn os sns.
• traqa. e 1 tubo flxibl q smpr prmanc abrto ao pasp do air.
• pulmons. sn dous organos situa2 na cavidad toracica e protxi2 polas costlas. a sua forma e conica e a sua bas, lixeiramnt concava, apoias sobr o diafragma.
• bronkios e bronkiols. sn tubos similars a traqa q s ramifica.

inicialmnt sn dous e donominans bronkios. a mdida q sw subdividn fans cada vz mais finos e   

xamans bronkiols.

• alvols pulmonars. sn pqnas bolas d pards moi dlgadas situadas ao final 2 bronkiols mais finos. stan roda2 d infinidad d capilars sanguinos.

x q pasan os gass?

una part do osixeno do air q contñen os avols atravsa as suas pards e as  2 finisimos capilars q os rodan  e pasa  ao sangue . o dioxido d carbono  prcorr o camiño contrario: dnd o sangue pasa ao intrior 2 avols.

as pards 2 avols e 2 capilars non intrvñen d forma activa no paso  dsts gass. os gass atravsan  stas pards x difusion, dnd o lugar ond a sua concntracion e mayor cara o lugar ond stan en mnor concntracion. x iso non ai intrcambio d nitroxeno, xq s obsrva en igual concntracion no intrior 2 avols ca no sangue.

noa avols  o osixeno  pasa dnd o air ao sangue x simpl difusion; o dioxido d carbono pasa en sntido invrso polo msmo mcanismo.