A Ilustración: Pensamento, Crítica e Legado Histórico
O Pensamento Ilustrado: Fundamentos e Impacto
O pensamento crítico sobre os fundamentos que sostiñan a sociedade do Antigo Réxime, que contribuíu á súa disolución e estableceu as bases do pensamento moderno e do coñecemento científico. Este movemento intelectual e as súas propostas prácticas son coñecidos co nome de Ilustración. A Ilustración caracterízase pola valoración da razón humana, pola importancia concedida á necesidade de progreso económico e social, e pola crítica do pensamento relixioso tradicional.
O Século das Luces: Razón e Crítica
A explicación racional do mundo viña para iluminar as sombras herdadas da tradición ou da superstición. Algúns pensadores cuestionaban, en maior ou menor grao, os fundamentos relixiosos nos que se apoiaban o poder e a influencia social da Igrexa, as conviccións sociais nas que se sustentaba o absolutismo político, a orde social estamental, e as ideas e crenzas tradicionais.
O Pensamento Económico: Liberalismo e Adam Smith
Puxéronse os fundamentos do pensamento económico contemporáneo: o liberalismo económico. Un dos seus artífices foi o británico Adam Smith, que na súa obra Investigación sobre a natureza e causas da riqueza das nacións (1773) demostrou que o progreso económico esixe deixar en liberdade os factores de produción. O traballador era quen producía realmente a riqueza.
Crítica Social e Política na Ilustración
Locke falaba xa da necesidade de tolerar ideas e crenzas diferentes, e de establecer un sistema político, pactado pola sociedade, no que ninguén tivese un poder absoluto. Os principais pensadores foron: Voltaire (1694-1778), o barón de Montesquieu (1689-1778) e o suízo Rousseau (1712-1778).
Voltaire e a Monarquía Parlamentaria
Voltaire foi o primeiro que difundiu en Francia as propostas de Locke e doutros autores ingleses. Foi un gran divulgador das novas ideas da Ilustración, grazas á súa produción literaria. Nas súas Cartas filosóficas reivindicaba a liberdade política e a tolerancia relixiosa, e unificaba as institucións.
Montesquieu e a División de Poderes
Montesquieu foi un nobre rico que se empeñou na empresa de establecer leis xerais que explicaran o comportamento político das diversas sociedades. Por iso é considerado o fundador da ciencia política e da socioloxía. A súa obra máis importante, O espírito das leis, publicada en 1748, explica as diversas formas de goberno. Propuxo como modelo un sistema monárquico, controlado por unha constitución, no que habería de estar separados o poder lexislativo, o executivo e o xudicial. Sentou as bases teóricas para cuestionar o absolutismo real, e a súa doutrina inspirou a constitución norteamericana de 1787 e a maioría das constitucións europeas do século XIX.
Rousseau e a Soberanía Nacional
Rousseau foi máis radical. No seu Discurso sobre a orixe e os fundamentos da desigualdade entre os homes, publicado en 1754, describía como a orde social corrompera a orixinal igualdade entre as persoas. Oito anos despois explicou n'O contrato social a súa concepción do goberno como un contrato que debería reflectir a vontade xeral, na que se fundirían todas as vontades individuais: trátase da primeira afirmación da soberanía nacional. Na súa proposta, o goberno era secundario; os reis ou representantes elixidos non eran máis que delegados dun pobo soberano. A súa crítica á propiedade e a súa defensa da igualdade entre todos os seres humanos, fose cal fose a súa situación ou as súas crenzas, estarían presentes nos fundamentos democráticos posteriores.
O Absolutismo Ilustrado (Despotismo Ilustrado)
Os déspotas ilustrados planificaban reformas que crían favorables para o pobo, pero sen contar con el. Ata que as novas ideas non se plasmaron en actos contra a orde social e contra os gobernos e os monarcas, o pensamento ilustrado puido estar de moda nas cortes reais e nalgúns sectores do clero e nobreza. Xosé II de Austria inspirábase en Montesquieu e en Rousseau. En España, mentres a Inquisición prohibía as obras de Voltaire, algúns ministros de Carlos III eran tidos por volterianos. Por outro lado, a mellora do nivel de vida ou do grao de instrución da poboación só podían conseguirse alterando profundamente os alicerces da orde social. A proba é que, tras a Revolución Francesa, os monarcas de Austria, Prusia, Rusia e España abandonaron as ideas ilustradas, defenderon o absolutismo e actuaron máis como déspotas que como ilustrados.