Historia da Transición Democrática en España: Franco, Suárez e a Constitución de 1978

Transición política: do franquismo á democracia

Durante a ditadura existía unha clara diverxencia entre o anquilosamento político e o crecente dinamismo da sociedade. Juan Carlos I foi proclamado rei dous días despois da morte de Franco, o 20 de novembro de 1975. O seu discurso anticipaba a vontade de introducir cambios políticos significativos. Malia a presidencia de Arias Navarro no goberno, o rei comezara a rodearse de defensores dunha transición cara a un sistema democrático.

Proxectos políticos

• Continuista (búnker): defendía a permanencia do modelo franquista coa concesión testemuñal de algúns dereitos.
• Reformista-continuista (Fraga): proposta tímida, pero mantendo o modelo franquista.
• Reformista (Suárez): buscaba unha democracia homologable á doutros países occidentais, partindo das leis vixentes e sen ruptura.
• Rupturista (Fernández Miranda): os partidos democráticos de esquerda reclamaban unha ruptura política co goberno vixente.

Agrupábanse en dúas plataformas: a Xunta Democrática (PCE, Santiago Carrillo, 1974) e a Plataforma de Converxencia Democrática (1975, PSOE, Felipe González). Derivaron na Plataforma de Converxencia, tras a morte de Franco. Inicialmente rexeitaron a nova monarquía e esixiron amnistía e eleccións libres, que deron paso a un período constituínte no que tamén se decidiría a forma do Estado e do goberno.

En Cataluña e no País Vasco reclamábase o recoñecemento dos Estatutos de Autonomía abolidos.

Nos primeiros meses de 1976, as manifestacións reclamando liberdades políticas e melloras sociais provocaron unha maior represión. En Vitoria, a policía matou a cinco traballadores, o que mostrou que Arias Navarro, ante as mobilizacións, respondía igual que Franco.

A Lei para a Reforma Política

O 1 de xuño de 1976, Arias Navarro dimitiu, impulsado polo monarca, e foi substituído por Suárez, que conectaba cos intereses da Coroa. Nesta elección influíu Fernández Miranda.

Suárez propuxo a Lei para a Reforma Política, redactada por Fernández Miranda (presidente das últimas Cortes franquistas) e aprobada polas Cortes a finais de 1976. Asumía a linguaxe da oposición ao proclamar a democracia como organización política propia do Estado español e reclamar a soberanía popular. O texto preveía a transformación das Cortes nun Congreso de Deputados e nun Senado elixidos por sufraxio universal, e anunciaba futuras eleccións democráticas con partidos políticos. Representaba o inicio do desmantelamento do franquismo.

En principio, a oposición propuxo a abstención no referendo ao que foi sometida a lei. Non obstante, a súa aprobación (votada polo 77 % do censo, cun 94 % a favor) fixo que se replantexase a estratexia.

As elites políticas foron achegándose. Franco illado no búnker e, coas concesións da oposición, deron lugar á Reforma, buscando evitar confrontacións. Chegouse ao acordo de non esixir responsabilidades aos implicados na ditadura, aceptar a monarquía, a participación no sistema democrático a través de partidos, a unidade de España e a bandeira bicolor.

Eleccións democráticas e Constitución (1977-1978)

Desde principios de 1977 houbo unha progresiva legalización dos partidos políticos e sindicatos. Cabe destacar a problemática do PCE, inaceptable para os inmobilistas e para gran parte do Exército. Suárez anunciou a legalización en abril de 1977, despois de entrevistas clandestinas con Santiago Carrillo. A cambio, o PCE aceptou os compromisos mencionados no parágrafo anterior. Isto provocou malestar entre os membros do Exército e culminou coa dimisión do ministro de Marina.

Desde a coroación de Juan Carlos, posibilitouse a saída á rúa de centenares de presos políticos. A amnistía definitiva promulgouse en outubro de 1977 mediante un decreto que permitía o regreso dos exiliados.

Este período estivo cheo de dificultades. En 1977, grupos incontrolados de extrema dereita iniciaron unha campaña contra o réxime. En xaneiro, asasinaron a cinco avogados laboralistas vinculados co PCE e co sindicato CCOO (matanza de Atocha).

Este feito forma parte dunha cadea de atentados contra persoas favorables a un réxime democrático e autonomista. A prensa fascista, encabezada polo periódico El Alcázar (dirixido por Girón, antigo ministro de Franco), animaba a intervención militar buscando restaurar unha ditadura militar. Culminou no fallido golpe de Estado do 23 de febreiro de 1981. ETA acentuou a súa actividade terrorista. ETA e GRAPO rexeitaron o novo sistema democrático e, entre 1977 e 1981, perpetraron un número elevado de atentados co obxectivo de desestabilizar o novo réxime.

As eleccións de 1977

O proceso de democratización seguiu o seu curso. En xuño de 1977 convocáronse as primeiras eleccións libres desde 1936. O anuncio acelerou a creación de formacións políticas para concorrer a elas: legalizáronse 76 partidos. Os distintos grupos políticos formaron coalicións segundo as súas afinidades ideolóxicas:

• UCD: democristiáns, liberais e socialdemócratas, liderados por Suárez.
• Socialistas: dividíronse en PSOE (Felipe González) e PSP (Tierno Galván).
• PCE: Santiago Carrillo.
• AP: Fraga.

Nos resultados das eleccións do 15 de xuño de 1977 saíron reforzados os grandes partidos e gañou o centro: UCD (165), PSOE (118 + 6 do PSP), PCE (20), AP (16). Os partidos dos extremos non lograron escanos e só tiveron representación no ámbito nacionalista: ERC, PNV e CDC.

Este novo goberno tivo que facerse cargo de diversas circunstancias. A partir de 1973, o capitalismo sufriu unha grave crise económica que afectou tamén a España. As causas foron a especulación co petróleo, o anquilosamento dos sectores industriais tradicionais e a competencia dos novos países industrializados. Isto provocou o peche de empresas, a diminución da produción, o aumento da débeda e do paro.

Os Pactos da Moncloa

En 1977 complicouse a situación socioeconómica: aumentou a conflitividade laboral, a inflación chegou ao 29 %, creceu o paro, houbo fuga de capitais e desconfianza na economía. Entón asinaron os Pactos da Moncloa (outubro de 1977), que forman parte da política de consenso do momento. Foron asinados polos distintos grupos políticos, as organizacións sindicais e patronais e o propio goberno.

Para conseguir reducir a inflación, devaluouse a peseta e puxo énfase no control do gasto público. Para repartir equitativamente os custos da crise, o goberno estableceu o IRPF e realizou investimentos sociais. Os sindicatos aceptaron limitar canto fose posible o conflito laboral e non esixir aumentos salariais superiores á inflación. Así, a inflación baixou 10 puntos xa en 1978 e conseguiuse unha mellora na conflitividade laboral, mais o paro aumentou co peche das empresas e non se resolveron os problemas de fondo.

A Constitución de 1978

Na súa redacción interviñeron representantes dos principais grupos do Congreso de Deputados: tres do centro (Gabriel Cisneros, Miguel Herrero, Pérez-Llorca), un socialista (Peces-Barba), un comunista (Jordi Solé), un nacionalista catalán (Miquel Roca) e un de AP (Manuel Fraga). Foi fruto dun consenso: a esquerda renunciaba ao carácter republicano do Estado; a dereita admitía a democracia e as autonomías; os nacionalistas cataláns aceptaban o termo "nación española" a cambio de que se recoñecese a nacionalidade de Cataluña; o PNV rexeitou a Constitución e propuxo a abstención no referendo, mais despois aceptouna publicamente como feito democrático.

En outubro de 1978, a proposta constitucional foi votada a favor pola maioría de deputados e senadores. O 6 de decembro aprobouse en referendo, con case o 88 % de votos a favor. O 27 de decembro, o rei xurou a Constitución nunha sesión conxunta do Congreso de Deputados e do Senado.

Características da Constitución

España pasa a ser unha monarquía parlamentaria cun sistema democrático. O Estado defínese como un Estado social e democrático de dereito: todos os individuos e organismos están subordinados na súa actuación á Constitución e ao ordenamento xurídico. A soberanía reside no pobo, e a cidadanía participa. Os dereitos sociais actúan como principios rectores da política que os poderes públicos deben aplicar.

• España é unha monarquía parlamentaria.
• Establece un Estado unitario, pero recoñece o dereito á autonomía das nacionalidades e rexións que o integran, o que orixina o Estado das Autonomías.
• O castelán e as demais linguas de España son idiomas oficiais na súa comunidade autónoma.
• Recoñece a pluralidade política e sindical.
• É un Estado aconfesional.
• Ampla declaración de dereitos:
  • Civís: igualdade ante a lei, propiedade privada, libre mercado con intervención estatal na economía, obxección de conciencia, dereito á intimidade e prohibición da tortura e da pena de morte.
  • Políticos: liberdade de expresión, reunión, asociación e manifestación, participación nos asuntos políticos e dereito de folga.
  • Sociais: dereito ao traballo, libre elección de profesión, salario mínimo, educación e igualdade salarial.
• Para garantir o cumprimento destes dereitos, créase o Tribunal Constitucional e o Defensor do Pobo.
• Deberes: a cidadanía debe defender a patria e contribuír ao gasto público segundo a capacidade económica individual.

Poderes do Estado

• Coroa: ostenta o mando supremo das forzas armadas e desempeña funcións de representación. Reina, pero non goberna.
• Lexislativo: reside nas Cortes Xerais, formadas polo Congreso de Deputados e o Senado, elixidos por sufraxio universal cada catro anos. Elaboran as leis, controlan a xestión do goberno, elixen o presidente do goberno e aprobán os orzamentos.
• Executivo: en mans do presidente do goberno e dos ministros, dirixe a política exterior e interior, a administración civil e militar e defende o Estado.
• Xudicial: xuíces e tribunais de xustiza.

Resumo 1976-1986

Aprobada a Constitución, disólvense as Cortes e convócanse Eleccións Xerais en marzo de 1979, nas que volve gañar a UCD, sen maioría absoluta. Nas primeiras Eleccións Municipais, en abril de 1979, a esquerda obtén a maioría dos alcaldes das grandes cidades.

En 1980, a debilidade política de Suárez acentúase: moción de censura do PSOE de Felipe González en maio, referendo de Andalucía o 28 de febreiro, eleccións autonómicas, e a perda de confianza do seu partido e do rei obrigan a Suárez a dimitir a finais de xaneiro de 1981.

A UCD designa a Calvo Sotelo como candidato a presidente. Cando se estaba a votar a súa investidura, prodúcese o intento de golpe de Estado do 23 de febreiro, ao mando do tenente coronel Tejero: membros da Guardia Civil toman por asalto as Cortes e reteñen aos deputados. O golpe fracasou, mais a debilidade do goberno continuou con Calvo Sotelo, que en xuño de 1982 conseguiu o apoio das Cortes para a entrada de España na OTAN, coa oposición dos partidos de esquerda.

Adiantáronse lixeiramente as eleccións de outubro de 1982, nas que o PSOE conseguiu unha gran maioría (202 deputados), iniciándose a presidencia de Felipe González, que durou 14 anos (catro lexislaturas) ata 1996.

O 1 de xaneiro de 1986, España entra na Comunidade Económica Europea. En marzo dese mesmo ano, ratificouse en referendo a permanencia de España na OTAN.