Historia Sociolingüística do Galego: Represión e Resistencia (1936-1975)

Sociolingüística: O galego (1936-1975)

Durante a Guerra Civil, Galiza estaba dominada polo bando franquista, que levou a cabo unha forte represión xeneralizada. Para fuxir deste destino tan tráxico, a maioría da poboación perseguida optou polo exilio ou quedouse, pero silenciando as súas obras.

A ditadura franquista e a Galiza do exilio

Este réxime foi de carácter autárquico, é dicir, non había comercio con outros países ata os anos cincuenta. Isto provocou que España tivese un atraso considerable con respecto ao mundo occidental. O galego desaparece da escrita e trasládase á Galiza do exilio, onde se desenvolveron case todas as actividades literarias (a creación literaria, a investigación histórica, o ensaio político, as publicacións periódicas...).

Estas actividades concentráronse principalmente en Bos Aires, onde se asentaran escritores como Seoane ou Castelao. Destacan:

• Revistas como Galicia emigrante.
• Editoriais como Citania.
• Programas de radio como Galicia emigrante.
• A estrea de Os vellos non deben de namorarse de Castelao.
• A publicación de Sempre en Galiza, tamén de Castelao.

A Galiza interior nos anos corenta

Na Galiza dos anos corenta, a promoción pública do idioma é mínima. Os libros publicados son poucos e de escaso valor literario. Entre eles destacan:

• As coleccións de poesía Xistral e Benito Soto, impulsadas por Manuel María e Celso Emilio Ferreiro, respectivamente.
• Traballos publicados no xornal compostelán La Noche.
• Os programas de radio emitidos en galego pola BBC de Londres, como Galiza no aire.

Apertura e atenuación das medidas (1955)

En 1955, España ingresou na UNESCO. Grazas a isto, as medidas contra o galego atenúanse e comezará un período de aperturismo cunha economía favorable e turismo. Neste contexto, publícase a obra Antífona da cantiga de Ramón Cabanillas.

O rexurdimento cultural nos anos cincuenta

Nos anos cincuenta, un grupo de galeguistas formado por Ramón Piñeiro, Otero Pedrayo, Fernández del Riego, entre outros, crean a editorial Galaxia, onde escribirán autores coma Ánxel Fole, Cunqueiro, Méndez Ferrín... Pouco despois, esta editorial crea a colección Illa Nova. En 1954, recupéranse as Festas Minervais universitarias.

A mobilización social e política nos anos sesenta

Nos anos sesenta, aparecen as asociacións culturais:

• O Galo (Santiago de Compostela)
• O Facho (A Coruña)
• Abrente (Ribadavia)

A parte disto, existiron actividades dinamizadoras como conferencias, cursos de lingua e concursos literarios. Na política, comezan a organizarse partidos políticos galeguistas (o Partido Socialista Galego e a Unión do Pobo Galego), que na clandestinidade denunciarán a represión lingüística e defenderán a oficialidade do galego xunto co castelán.

Asociados a esta clandestinidade, aparecen algúns usos do galego:

• Corrección de indicadores de topónimos.
• Pancartas.
• Comunicados de prensa.

O galego convértese así na lingua vehicular dos grupos de oposición á ditadura e, xunto co castelán como lingua inicial, axuda a que mozos de formación universitaria recuperen a lingua materna.

Outros sucesos para destacar desta etapa son:

• A instauración do Día das Letras Galegas (1963) pola Real Academia Galega.
• A Revista Grial.
• A Gramática elemental del gallego común de Ricardo Carballo Calero (Día das Letras Galegas 2020).
• O Dicionario enciclopédico de Eladio Rodríguez.
• O Diccionario galego-castelán de Xosé Luís Franco.

Os anos setenta: Lexislación e futuro

Na década dos setenta, aparece a Lei Xeral de Educación de 1970, que permite o estudo das denominadas “linguas vernáculas” nos centros de ensino. A morte de Franco e a chegada da democracia incrementarán as posibilidades sociais do idioma. A partir de 1971, o Instituto da Lingua Galega (ILG) é quen formará os futuros investigadores que traballarán no ámbito do galego.

O galego protoestándar e conclusión

No período 1936-1975, consolídanse algúns dos trazos básicos da convención ortográfica moderna. O galego neste período recibe o nome de galego protoestándar. Caracterízase por:

• Simplificación ortográfica (eliminación de apóstrofos e guións).
• Depuración léxica (rexeitamento de castelanismos e vulgarismos, incorporación de neoloxismos e cultismos).

En conclusión, o franquismo supuxo a supresión das liberdades e a implantación dun novo ordenamento que exaltaba a unidade política de España e reprimía calquera manifestación que non tivese o castelán como vehículo idiomático.