Historia da Literatura Galega: De Cantigas Medievais aos Séculos Escuros

A Literatura Galega: Unha Viaxe Histórica

Cantigas de Escarnio e Maldicir

As Cantigas de Escarnio e Maldicir son poemas satíricos e burlescos onde os trobadores critican a sociedade medieval, dirixindo as súas sátiras a infanzóns, soldadeiras, monxas, etc. Acostúmase distinguir entre:

• Cantigas de Escarnio: critícase a alguén de forma irónica, con dobre sentido.
• Cantigas de Maldicir: a linguaxe é directa e explícita.

Temas Recorrentes

Os temas principais destas cantigas inclúen:

• Sátira social: faise burla das clases sociais.
• Sátira política: ridiculízase a covardía dos nobres.
• Sátira sexual: escarnio contra as monxas.
• Sátira literaria: búrlase dos principais tópicos das cantigas.
• Sátira moral: critícanse determinados vicios da época.

Lírica Relixiosa e Xéneros Menores

As Cantigas de Santa María

As Cantigas de Santa María son un conxunto de cantigas cuxo obxectivo é loar a Virxe María. Estas composicións son froito do traballo realizado baixo o reinado do rei Afonso X o Sabio.

• Cantigas líricas ou de loor: son textos de loanza á Virxe María escritos ao xeito das cantigas de amor.
• Cantigas narrativas: relatan un milagre da Virxe e teñen intención didáctica.

Xéneros Menores

Dentro da lírica medieval galego-portuguesa, atopamos tamén xéneros menores como:

• Pastorelas: poemas nos que dialoga unha pastora e un cabaleiro.
• Tenzóns: composicións dialogadas nas que dous trobadores discuten sobre un tema.
• Prantos: poemas nos que se loan as virtudes dunha persoa morta.

A Prosa Medieval Galego-Portuguesa

Na Idade Media tamén se produciron textos narrativos en lingua galego-portuguesa.

Temas da Prosa Medieval

A prosa galego-portuguesa dos séculos XIII ao XVI abordou principalmente dous temas:

• Tema artúrico: conta as lendas sobre o Rei Artur, rei de Gran Bretaña, metade lenda, metade historia. Tiña unha espada máxica que sacou dunha rocha, chamada Excalibur. O seu castelo era Camelot, con cabaleiros, e contaba coa axuda do mago Merlín.
• Guerra de Troia: baseada na Ilíada, escrita por Homero, poeta grego do século VIII a.C., e o Libro dos Milagres de Santiago.

Os Séculos Escuros: A Resistencia da Lingua Galega

Chamamos Séculos Escuros ao longo período (séculos XV ao XVIII) no que non houbo produción literaria galega escrita, debido a acontecementos políticos que provocaron a implantación da lingua castelá como lingua de administración e ensino.

Na transición da Idade Media á Moderna, Galicia viviu unha situación traumática desencadeada tras a morte de Henrique IV. Optouse por Xoana a Beltranexa fronte a Isabel a Católica. A vitoria desta última marcou o comezo dos Séculos Escuros como consecuencia da marxinación á que foi sometido o Reino de Galicia por parte dos Reis Católicos. A nobreza galega perdeu todo o seu poder e a maioría dos cargos políticos, administrativos e eclesiásticos foron ocupados por persoas foráneas. Esta elite dominante impuxo o castelán como lingua da administración, da Igrexa e da educación. Ao mesmo tempo, comezou o proceso de substitución lingüística entre as clases altas. Estas circunstancias contribuíron ao desprestixio da lingua e tamén dos galegos. Hai que engadir a creación en Castela dunha serie de prexuízos sobre a nosa lingua e sobre os galegos.

A Ilustración en Galicia

No século XVIII, a situación comeza a mudar no ámbito da intelectualidade, xa que en Galicia houbo un importante número de ilustrados que pretendían unha mellora. Destacaron o Padre Feixoo, que demostrou que o galego non era unha forma corrupta do castelán, e o Padre Sarmiento, que defendeu o uso do galego no ensino, na Igrexa e na administración.

O Prerrexurdimento (1808-1863)

O Prerrexurdimento vai de 1808 a 1863. Escribíronse textos en prosa de carácter propagandístico, como chamamentos de alzamento contra a invasión dos franceses, e outros textos de literatura como a obra de teatro A Casamenteira de Antonia Benito Fandiño.

Os Precursores do Rexurdimento

A partir de comezos do século XIX, Galicia quedou dividida nas catro provincias actuais fronte ás sete do antigo Reino de Galicia (Tui, Mondoñedo e Betanzos). Denomínase así a unha serie de escritores comprometidos coa defensa do galego e coa recuperación da cultura galega que publicaron textos literarios na nosa lingua.

• Xoán Manuel Pintos: publicou A Gaita Galega, o primeiro libro de literatura galega contemporánea, e unha obra que ten por obxectivo a aprendizaxe do idioma galego.
• Francisco Añón: escribiu o himno patriótico A Galicia. É relevante a celebración dun certame poético en 1861, os Xogos Florais de Galicia, con Rosalía e Pondal, cuxas composicións serían recollidas no volume Álbum de la Caridad. Celebráronse en Tui.

Mostras Literarias dos Séculos Escuros

Durante os Séculos Escuros desapareceu case por completo a literatura galega, pero consérvanse mostras literarias:

• Culta: sonetos renacentistas e barrocos, poemas das Festas Minervais.
• Prosa: Carta Executoria a Pedro Pardo de Cela.
• Teatro: Entremés Famoso sobre a Pesca do Río Miño.
• Popular:
  • Poesía: panxoliñas.
  • Prosa: contos e lendas populares.
  • Teatro: representacións ligadas a festividades relixiosas.