Historia de España e Galicia: Da Prehistoria ao Século XVIII

1. A Historia e a Historiografía: Conceptos e Métodos

1. Que é a Historia? Explica en que se basea, en que consiste e en que se apoia para acadar o seu propósito: É a ciencia que estuda o pasado da humanidade coa finalidade de comprender como viviron as sociedades ao longo do tempo, por que se produciron determinados feitos e como estes condicionaron o presente. Para acadar o seu propósito, a Historia baséase na análise crítica e metodolóxica de fontes históricas, tanto primarias (documentos, restos materiais, crónicas, arquivos, textos legais, arte, epígrafes…) como secundarias (interpretacións posteriores realizadas por historiadores). O seu obxectivo principal é reconstruír e interpretar o pasado humano de forma rigorosa, obxectiva e verificable, empregando métodos científicos como a datación, a comparación, a contextualización e a crítica textual e arqueolóxica.

2. Que é a Historiografía? Cal é o seu obxecto de estudo? Fai un esquema das súas principais correntes e explica en que se diferenza da Historia: É a disciplina que estuda como se escribiu e interpretou a Historia ao longo do tempo, analizando os métodos, enfoques e correntes adoptadas polos historiadores para reconstruír o pasado. O seu obxecto de estudo non son os feitos históricos en si, senón as obras e teorías dos historiadores, os criterios de selección das fontes, a súa interpretación e as diferentes perspectivas empregadas.

A Historiografía permite comprender como cambia a interpretación do pasado en función do contexto social, político e cultural de cada época, así como identificar posibles nesgos ou prioridades na elección de feitos a estudar. Mentres a Historia busca reconstruír e explicar o pasado, a Historiografía analiza como se fai esa reconstrución e como evolucionan os enfoques ao longo do tempo.

Esquema das principais correntes historiográficas:

• Historia tradicional ou positivista: céntrase en feitos políticos, militares e gobernamentais, con enfoque cronolóxico e obxectivo.
• Historia marxista: analiza a sociedade desde a perspectiva das clases sociais, a economía e as relacións de poder.
• Historia social e cultural: estuda mentalidades, costumes, vida cotiá, cultura, educación e relixión.
• Historia crítica e postmoderna: cuestiona a obxectividade, incorpora perspectivas de minorías, xénero e cultura, e analiza discursos históricos como produtos de ideoloxía.

2. A Prehistoria na Península Ibérica

3. Cando aparecen os primeiros poboadores na Península Ibérica? Cita os principais homínidos que a poboaron e explica como era o modo de vida do Paleolítico, comparándoo co do Neolítico: Os primeiros poboadores chegaron á Península Ibérica hai millóns de anos. Entre os principais homínidos destacan:

• Homo antecessor: considerado un dos habitantes máis antigos, localizado principalmente en Atapuerca (Burgos).
• Homo heidelbergensis: asentado no norte e centro da península, antecesor directo do Homo sapiens e dos neandertais.
• Homo neanderthalensis: presente no Paleolítico Medio, cazador-recolector con capacidade para elaborar ferramentas complexas e realizar enterramentos rituais.
• Homo sapiens: chegado no Paleolítico Superior, responsable do desenvolvemento da arte rupestre e dunha tecnoloxía máis avanzada.

Durante o Paleolítico, os grupos humanos levaban unha vida nómade baseada na caza, na pesca e na recolección. Organizábanse en pequenos grupos familiares, empregaban ferramentas de pedra, óso e madeira, e desenvolveron unha importante arte rupestre de carácter máxico ou ritual.

Co Neolítico, hai uns 10.000 anos, produciuse unha transformación fundamental: apareceu a agricultura e a gandería, a sociedade volveuse sedentaria e xurdiron as primeiras aldeas. Utilizáronse ferramentas de pedra pulida, construíronse monumentos megalíticos (dólmenes, menhires, crómlechs) e a sociedade fíxose máis complexa, con especialización laboral e intercambio de excedentes.

3. Pobos Prerromanos e Colonizacións

5. Que tres grandes conxuntos de pobos prerromanos distinguimos? Onde estaban situados? Que pobos protagonizaron as colonizacións e cales foron as súas achegas? Na Península Ibérica distinguimos tres grandes conxuntos de pobos prerromanos:

• Os pobos celtas ou indoeuropeos: localizábanse no norte e noroeste, en territorios como Galicia, Asturias, León, Zamora e o norte de Portugal. Presentaban unha sociedade tribal e guerreira, organizada en castros ou aldeas fortificadas. Achegaron a cultura do ferro e a construción de defensas e utensilios metálicos.
• Os pobos ibéricos: asentábanse no litoral mediterráneo e no sur peninsular (Valencia, Murcia e Andalucía oriental). Caracterizábanse por sociedades máis urbanizadas, con economía agrícola e comercial avanzada e técnicas de escritura propias. Achegaron o desenvolvemento de oppida, o comercio marítimo e unha notable artesanía.
• Os pobos colonizadores mediterráneos:
  • Fenicios: procedentes do Oriente Medio, introduciron a escritura alfabética, o comercio marítimo e fundaron cidades como Gadir.
  • Gregos: estableceron factorías como Emporion e achegaron o comercio de viño e aceite, novas técnicas agrícolas e elementos arquitectónicos.
  • Cartaxineses: chegados dende o norte de África no século VI a.C., introducíronse no comercio, na explotación mineira e nas prácticas militares.

4. A Arte Rupestre e as Construcións Megalíticas

4. Fai un esquema comparando as principais características da pintura do Paleolítico e a levantina. Cita as principais construcións megalíticas que coñezas.

Principais construcións megalíticas:

• Dólmenes: túmulos funerarios de grandes pedras (Ex: Dolmen de Menga en Antequera).
• Menhires: grandes pedras erixidas verticalmente con funcións relixiosas ou territoriais.
• Crómlechs: círculos de pedras (Ex: Círculo de los Millares).
• Túmulos ou cistas: pequenas cámaras funerarias ou conxuntos de enterramento colectivo.

5. A Conquista Romana e a Provincia da Gallaecia

6. Fai un esquema coas fases da conquista romana da Península Ibérica e explica como organizaron os romanos o territorio peninsular conquistado. Que relixión chegou cos romanos e cal é a variante que terá éxito na provincia da Gallaecia?

Esquema das fases da conquista romana:

• 1ª Fase (218–197 a.C.): Control do litoral mediterráneo tras a Segunda Guerra Púnica.
• 2ª Fase (197–133 a.C.): Conquista do interior, con resistencia de celtíberos e lusitanos (Viriato, Numancia).
• 3ª Fase (29–19 a.C.): Conquista do norte coas guerras cántabras e astures.

Organización do territorio: Roma estruturou a península en provincias: primeiro Hispania Citerior e Ulterior, e máis tarde Tarraconense, Bética e Lusitania. No Baixo Imperio creouse a provincia de Gallaecia. Implantouse un sistema urbano, vías de comunicación, o latín e o dereito romano.

Relixión: Introduciuse o politeísmo romano e, posteriormente, o cristianismo. Na provincia da Gallaecia triunfou especificamente o cristianismo católico, que arraigou con forza desde o século IV.

6. Os Pobos Xermánicos e o Reino Visigodo

7. Que pobos xermánicos chegaron a Hispania? Cando? En que ano conquistou Leovixildo o reino suevo? Explica como se elixían os reis visigodos e que tivo de importante o reinado de Recaredo.

Primeiro chegaron os godos (376 d.C.) e despois os suevos, vándalos e alanos (406 d.C.). No ano 585 d.C., o rei visigodo Leovixildo conquistou o reino suevo, anexionando o seu territorio definitivamente. Segundo a tradición goda, a monarquía era electiva: a asemblea de homes libres (ou Aula Rexia) entregaba o poder por aclamación. Os reis tentaron facela hereditaria, pero foron febles e sufriron conspiracións. O reinado de Recaredo foi clave pola súa conversión ao catolicismo no 589 d.C., unificando relixiosamente o reino.

7. Etapas de Al-Andalus: Do Emirato ao Reino Nazarí

8. Fai un esquema das etapas de al-Andalus ata a fin do Reino nazarí. Explica as principais características do emirato e o califato.

Esquema das etapas:

1. Emirato Dependente (711–756)
2. Emirato Independente (756–929)
3. Califato de Córdoba (929–1031)
4. Primeiro Reino de Taifas (1031–1086)
5. Dominio Almorábide (1086–1147)
6. Dominio Almóade (1147–1232)
7. Segundo Reino de Taifas (1232–1492)
8. Reino Nazarí de Granada (1238–1492)

Características do Emirato: Al-Andalus rompeu a dependencia política con Damasco (Abd al-Rahman I). O emir exercía a autoridade civil e militar sobre unha sociedade diversa (árabes, bérberes, muladís, xudeus e cristiáns).

Características do Califato: Con Abd al-Rahman III, o califa acumulou poder político e relixioso. Córdoba converteuse nun centro cultural e económico mundial, destacando pola súa agricultura intensiva e artesanía.

8. O Avance dos Reinos Cristiáns e a Repoboación

9. Fai un esquema das etapas do avance dos reinos cristiáns e explica as características do proceso de repoboación en cada unha delas.

• Primeira etapa (séculos VIII–X): Repoboación espontánea. Zonas montañosas do norte; pequenos grupos de campesiños ocuparon terras con forte autonomía.
• Segunda etapa (séculos XI–XIII): Repoboación dirixida e concellada. Val do Douro e Meseta; fundáronse concellos con foros ou cartas poboacionais para defender o territorio.
• Terceira etapa (século XIII–XV): Repoboación señorial. Sur do Texo, Andalucía e Estremadura; os reis entregaron grandes extensións a ordes militares e nobres, creando latifundios.

9. A Sociedade Feudal e a Crise da Baixa Idade Media

10. Explica as características da sociedade feudal: Caracterizouse pola súa estrutura estamental e pechada. Os grupos eran:

• Privilexiados (Nobreza e Clero): Posuían títulos, non pagaban impostos e tiñan leis especiais. A nobreza dedicábase ás armas e o clero á oración.
• Non privilexiados (Campesiños e Burguesía): A gran maioría da poboación. Os campesiños podían ser libres ou servos. Co tempo xurdiron artesáns e comerciantes (burguesía) nas cidades.
• Grupos marxinais: Xudeus e mudéxares, que sufriron persecución a partir do século XIV.

11. De que xeito se manifestou a crise da Baixa Idade Media? Explica as revoltas irmandiñas. A crise manifestouse pola fame (malas colleitas), a Peste Negra (1348) e o descenso demográfico. En Galicia, destacaron as revoltas irmandiñas contra os abusos da nobreza. A máis importante foi a Gran Guerra Irmandiña (1467-1469), onde uns 80.000 homes destruíron máis de 130 fortalezas, ata que foron derrotados pola coalición nobiliaria de Pedro Madruga.

10. Conceptos Clave da Idade Moderna (Séculos XVI-XVII)

• Converso: Persoa que aceptaba o cristianismo, especialmente xudeus ou musulmáns, a miúdo baixo presión da Inquisición.
• Grande Armada: Flota de Filipe II (1588) para invadir Inglaterra, que fracasou por mala coordinación e o clima.
• Mourisco: Musulmán obrigado a converterse ao cristianismo (1502 en Castela). Foron expulsados definitivamente a principios do XVII.
• Terzos: Unidades de infantería profesional decisivas para a hexemonía dos Austrias.
• Unión de Armas: Proxecto do Conde-Duque de Olivares (1625) para que todos os reinos contribuísen ao exército.
• Valido: Persoa de confianza do rei que dirixía o goberno (Ex: Duque de Lerma, Olivares).
• Xuntas do Reino de Galicia: Institución que representaba a Galicia ante a Coroa, formada por deputados das sete provincias.

11. O Século XVIII: O Reformismo e o Antigo Réxime

• Antigo Réxime: Sistema baseado na monarquía absoluta, sociedade estamental e economía agraria feudal.
• Catastro de Ensenada: Enquisa de 1749 para coñecer a riqueza de Castela e racionalizar os impostos.
• Decretos de Nova Planta: Leis de Filipe V que eliminaron os foros da Coroa de Aragón por apoiar ao arquiduque Carlos.
• Despotismo Ilustrado: Monarquía absoluta que buscaba reformas para o benestar do pobo («todo para o pobo, pero sen o pobo»).
• Motín de Esquilache: Revolta popular en 1766 contra as reformas de vestimenta e a carestía do pan.
• Paz de Utrecht: Tratado de 1713 que puxo fin á Guerra de Sucesión; Filipe V foi recoñecido rei a cambio de ceder territorios como Xibraltar.
• Regalismo borbónico: Política de control do Estado sobre a Igrexa católica no século XVIII.