Guerra da Independencia e Constitución de 1812: Historia de España

Contexto internacional e crise da monarquía

No século XVIII, a política exterior española estaba supeditada aos intereses de Francia, tras a Revolución Francesa e a chegada de Napoleón. En 1801 España invadirá Portugal, conflito coñecido como a Guerra das Laranxas, e España incorporará a última anexión territorial, a cidade de Olivenza. En outubro de 1805, na batalla de Trafalgar, a armada británica enfrontouse á española dirixida polo almirante francés Pierre Villeneuve; a derrota da armada española supuxo o fracaso da invasión napoleónica de Inglaterra e a destrución da armada española.

En 1807, Napoleón e Godoy asinan o Tratado de Fontainebleau, que permitía o paso das tropas francesas polo territorio español buscando provocar o bloqueo comercial inglés. O tratado establecía un reparto de Portugal entre Napoleón e a Coroa española, pero nunca se levou a cabo: Godoy percibiu que o pacto era unha excusa para ter o control total da Península Ibérica.

A figura do primeiro ministro era criticada pola nobreza e o clero. Ante a ocupación do país polas tropas francesas, Godoy tramou a fuga da familia real cara a Andalucía, trasladando antes a corte a Aranjuez. Alí estalou en marzo de 1808 un motín popular, organizado pola nobreza do príncipe de Asturias, que obrigou a Carlos IV a abdicar no seu fillo Fernando VII.

O Motín de Aranjuez e a abdicación de Bayona

Carlos IV buscou axuda de Napoleón para recuperar o trono usurpado polo seu propio fillo. Murat negouse a recoñecer a Fernando como rei de España, polo que necesitaba o apoio de Napoleón. Ao comprobar que todo o territorio español estaba cheo de tropas francesas, dirixiuse a Bayona, en territorio francés. Napoleón aproveitou a circunstancia para forzar a abdicación de Fernando VII. Por este mecanismo, Napoleón fíxose coa Coroa española, que cedeu ao seu irmán José I.

1. Ordes de Murat: a sublevación contra a invasión francesa

A sublevación contra a invasión francesa comezou o 2 de maio de 1808 co levantamento en Madrid, cando o pobo se sublevou contra as tropas francesas que se dirixían ao Palacio Real co obxectivo de levar aos fillos pequenos de Carlos IV a Bayona. Xeneralizouse a loita nas rúas e o levantamento contra os franceses. "A poboación de Madrid sublevada... reclama vinganza".

2. Xuntas locais e provinciais en Asturias

O 2 de maio, o alcalde de Móstoles, Andrés Torrejón, ditou un bando no que declaraba a guerra a Francia, como reflicte o documento redactado na cidade de Oviedo: "Declaramos a guerra ao Estado francés". Ante esta situación de valeiro de poder, os españois crearon as súas propias institucións de goberno: nacen así as xuntas locais, despois as provinciais e, por último, as rexionais, integradas por membros das clases privilexiadas, que buscaban a restauración no trono de Fernando VII.

Creouse unha Xunta Suprema Central, que estaba acosada e cedeu o poder en 1810 a unha Rexencia composta por cinco persoas. Ademais, deixou aberta unha convocatoria a Cortes, que finalmente se reuniron en Cádiz. A revolución das xuntas significou a participación dos subditos no goberno. O goberno de José I estruturouse en torno a unha carta outorgada coñecida como Estatuto de Bayona, que supuña a supresión do antigo réxime e introducía o liberalismo en España.

Guerra da Independencia (1808-1814)

Entre maio de 1808 e inicios de 1814 tivo lugar a Guerra da Independencia contra a invasión napoleónica. Os franceses, dirixidos por Murat, non foron capaces de dominar a Península debido á sublevación popular que triunfou en Xirona, Zaragoza e Valencia. Ademais, o exército francés foi derrotado en Bailén. Esta derrota fixo que Napoleón entrase en España á fronte dun exército de 250.000 homes que conquistou toda a Península, coa excepción das cidades de Lisboa e Cádiz.

O fenómeno da resistencia guerrilleira estendeuse por todo o territorio. Entre os personaxes destacados atópanse Riego, Agustina de Aragón, El Empecinado, entre outros. A guerra supuxo o debilitamento francés e Napoleón foi derrotado en Vitoria e Arapiles por unha ofensiva hispano-británica liderada por Wellington, o que motivou o Tratado de Valençay, que restaurou no trono a Fernando VII.

3. Próximas correntes políticas: Evaristo San Miguel

O político liberal Evaristo San Miguel reflectiu sobre as catro grandes divisións políticas que apareceron en España:

• Afrancesados: os españois que colaboraron co rei José I Bonaparte. O principal motivo foi que viron no cambio dinástico a oportunidade de emprender as reformas que España necesitaba.
• Jovellanistas: un número importante de intelectuais españois liderados por Jovellanos, que non aceptaban as renuncias de Bayona e defendían a necesidade de reformas. Segundo Jovellanos, o sistema lexislativo debería estar integrado por unhas Cortes que tivesen tamén funcións de goberno, inspirándose no modelo do sistema político británico.
• Liberais: pretendían un cambio total, unha sociedade de clases con predominio da burguesía e a promulgación dunha constitución.
• Absolutistas: defendían a idea dunha monarquía absoluta baseada nos principios do poder real e na alianza entre trono e altar.

O pensamento político en España será un enfrontamento entre liberais e absolutistas que se estenderá durante todo o século XIX.

4. A Constitución de 1812

O Consello de Goberno cedeu o poder a un Consello de Rexencia que convocou un proceso de Cortes constituíntes. Destacan os decretos promulgados, que contemplaban unha serie de medidas económicas e sociais:

• En primeiro lugar, a supresión do réxime señorial.
• Unha nova desamortización sobre propiedades de afrancesados e conventos destruídos na guerra.
• A supresión da Inquisición.
• A supresión do mayorazgo.
• A supresión da Mesta e dos gremios.
• A introdución da liberdade de fabricación, comercio e contratación.
• A introdución da liberdade de imprenta.
• A creación dunha milicia nacional.

O proceso constitucional remata o 19 de marzo de 1812 baixo os principios da soberanía nacional e a monarquía parlamentaria. O artigo 14 establece a monarquía parlamentaria; a división de poderes, xa que o goberno reside no rei (artigo 16), e o poder lexislativo é compartido polo rei e unhas Cortes unicamerais (artigo 15); e a independencia do poder xudicial (artigo 17).

A Constitución garantía dereitos e liberdades individuais, como a de impresión, a propiedade e a prensa, xunto coa igualdade legal e xurídica, e introducía o sufraxio masculino. Tivo unha transcendencia moi grande, xa que estivo vixente no reino de Nápoles, en Portugal, e foi referencia nas revolucións liberais europeas de 1820 e 1830.