A Guerra Fría (1947-1991): Bloques, Conflitos e Fin do Mundo Bipolar

A división do mundo en bloques (1946-1974)

A formación dos bloques

As conferencias de paz non puxeron fin aos enfrontamentos mundiais. As dúas superpotencias vencedoras, EE.UU. e a Unión Soviética, xurdiron como enfrontamentos entre elas que dividiron o mundo en dous bloques antagónicos. Cada superpotencia buscou o maior número posible de aliados. EE.UU. obrigou a expulsar aos comunistas dos gobernos de coalición formados en moitos países de Europa occidental, e a Unión Soviética propiciou o acceso ao poder de partidos comunistas nos países de Europa central e oriental ocupados polo seu exército.

O inicio da ruptura

A ruptura entre as dúas superpotencias produciuse en 1947. O presidente estadounidense Harry Truman proclamou a chamada doutrina de contención ou doutrina Truman. Nela denunciaba a creación, baixo presión soviética, de réximes comunistas en Europa central e oriental. Para iso aumentou as súas bases militares en Europa e ofreceu axuda económica para a reconstrución europea (Plan Marshall). A URSS reaccionou denunciando o imperialismo e o dominio estadounidense sobre Europa occidental. Consumouse así a división do mundo en dous bloques contrapostos: o occidental ou capitalista, liderado por EE.UU., e o oriental ou comunista, liderado pola URSS. A separación entre ambos era unha liña imaxinaria, a chamada cortina de ferro, que se estendía desde a desembocadura do río Elba ata a cidade de Trieste, na costa do mar Adriático.

A Guerra Fría (1947-1991)

As características da Guerra Fría

Entre 1947 e 1991, a relación entre os bloques derivou nun tenso enfrontamento entre ambos, coñecido como Guerra Fría. Non obstante, cada bloque tratou de impoñer a súa superioridade económica e militar a través das seguintes actuacións:

• O establecemento de instrumentos de cooperación económica: no bloque occidental, o Plan Marshall, iniciado en 1947, ofreceu axuda norteamericana á reconstrución de Europa. O bloque oriental, pola súa parte, creou en 1949 o Comecon ou CAME, para a coordinación económica e a asistencia entre os seus membros.
• A formación de alianzas militares defensivas: estas foron a OTAN, fundada en 1949 e liderada por EE.UU., e o Pacto de Varsovia, fundado en 1955 e liderado pola Unión Soviética.
• A creación dun gran arsenal militar: os dous bloques emprenderon unha carreira de armamento. O equilibrio de terror impediu un enfrontamento militar directo entre ambos.

As etapas da Guerra Fría

1 O período de máxima tensión (1947-1956)

• O bloqueo de Berlín (1947-1956): a cidade de Berlín estaba dividida en catro zonas de ocupación, situada no sector de Alemaña ocupado polos soviéticos. En 1948, os aliados occidentais decidiron reunificar as súas zonas de ocupación en Alemaña. Stalin opúxose e decretou o bloqueo dos accesos terrestres ao sector occidental de Berlín. Os aliados responderon creando unha ponte aérea que abasteceu a poboación ata que Stalin levantou o bloqueo en 1949. Alemaña dividiuse en dous estados: a RFA, que se integrou no bloque occidental, e a RDA, que permaneceu no bloque soviético.

• A guerra de Corea (1950-1953): tras a derrota de Xapón na Segunda Guerra Mundial, Corea quedou dividida en dúas zonas separadas polo paralelo 38º: o norte baixo control soviético e o sur baixo control estadounidense. En 1950, o exército do norte invadiu a zona sur, dando lugar a unha guerra na que Corea do Norte recibiu o apoio da URSS e do goberno comunista de China, e Corea do Sur contou coa axuda de EE.UU. A guerra terminou en 1953, co restablecemento da fronteira anterior ao conflito.

2 A converxencia pacífica (1956-1977)

A partir de 1956 iniciouse un período coñecido como coexistencia pacífica. Esta nova etapa nas relacións viuse favorecida polo crecemento da potencia nuclear da Unión Soviética, que fixo real a capacidade de destrución mutua; e polo cambio na dirección política de ambos bloques: Kennedy en EE.UU. (1960) e Kruschev na Unión Soviética (1958). A iniciativa correspondeulle a Kruschev, que afirmou que a guerra entre os dous bloques non era inevitable, e que debía darse unha coexistencia pacífica entre eles. A principios deste período producíronse graves conflitos entre ambos os bloques en Berlín, Cuba e Vietnam.

3 O avance da distensión

Estivo protagonizado polos novos líderes das dúas superpotencias: os presidentes Lyndon Johnson e Richard Nixon en EE.UU., e Leonid Breznev na Unión Soviética.

Outros factores:

• A aparición de movementos de protesta: no bloque occidental producironse revoltas estudantís en 1967-1968 a favor do desarmamento e en contra da guerra de Vietnam. No bloque soviético, Hungría (1956) e Checoslovaquia (1968) protagonizaron levantamentos esmagados militarmente pola URSS.
• A formación dun grupo de países non aliñados: integrado polos novos estados xurdidos tras a descolonización, formaron un grupo de países que non se integrou en ningún bloque e que reclamou a coexistencia pacífica e o desarmamento.

Os resultados da política de distensión apreciáronse axiña: conversacións para limitar a carreira de armamento e a fabricación de bombas atómicas, establecemento dunha liña de comunicación directa entre Washington e Moscova e progresiva retirada norteamericana de Vietnam, iniciada en 1970 e culminada en 1973.

4 A recrudescencia da Guerra Fría (1977-1985)

• A Unión Soviética incrementou a carreira de armamento; despregou mísiles que ameazaban Europa occidental; invadiu Afganistán (1979) e aumentou a súa intervención en diversos países do Terceiro Mundo.
• Estados Unidos apoiou as ditaduras anticomunistas en América Latina; contribuíu a derrocar gobernos marxistas en países do Terceiro Mundo; e o novo presidente emprendeu unha política de armamento e un novo programa defensivo, a Iniciativa de Defensa Estratéxica, coñecida como «Guerra das Galaxias» (1983).

5 O final da Guerra Fría (1985-1991)

En 1985 chegou ao poder na Unión Soviética Mijaíl Gorbachov. Iniciou reformas internas, políticas e económicas: declarou o desarmamento unilateral soviético, retirouse de Afganistán (1989) e recoñeceuse aos países de Europa do Leste a liberdade de escoller o seu propio destino. O resultado destas medidas foi a sinatura de diversos acordos de redución de armamento con EE.UU.; a aparición de procesos reformistas nos países de Europa do Leste, que en pouco tempo acabaron cos gobernos comunistas; a caída do Muro de Berlín (1989) e a desaparición da URSS (1991), que se dividiu en 15 repúblicas independentes.