Guerra Civil: O paso do Estreito e a defensa de Madrid
O paso do Estreito de Xibraltar
Inmediatamente despois do levantamento, procedeuse ao paso do Estreito de Xibraltar do Exército de África baixo o mando do xeneral Franco, que o xestionara coa axuda de barcos e avións italianos e alemáns. No bando republicano, a frota permanecera leal, pero a sublevación dos *marines* contra os mandos converteuna en inoperante. Por iso, puido trasladarse á Península o exército de mercenarios marroquís e lexionarios, que eran as forzas de manobra máis efectivas do país.
Con elas asegurouse o dominio de gran parte de Andalucía e posibilitouse emprender o gran obxectivo, que era a marcha sobre Madrid. Desde Andalucía iniciouse unha rápida marcha ao mando do coronel Yagüe cara a Estremadura. Tomou Badaxoz, o que permitiu unir a zona sublevada do sur coa do norte. Logo de avanzar pola liña do Texo, as forzas nacionais desviáronse para socorrer o Alcázar de Toledo. O tempo perdido nesta acción permitiu ao xeneral Miaja organizar mellor a defensa de Madrid.
A defensa de Madrid
As tropas sublevadas que o xeneral Mola mandara desde o norte contra a capital foron detidas nos pasos do Guadarrama e Somosierra pola resistencia dos soldados, milicianos e gardas fieis ao goberno. Tras liberar o Alcázar de Toledo, as forzas dirixidas polo xeneral Franco emprenderon o ataque sobre Madrid, chegando aos seus arrabaldes. Pero atopáronse coa resistencia das milicias populares, que se formaron na zona republicana sobre a base de organizacións políticas e sindicais, xunto ás forzas militares e de orde pública.
Formouse unha Xunta de Defensa, xa que o goberno trasladouse a Valencia, que presidía o xeneral Miaja. Máis tarde, recibiron as achegas das Brigadas Internacionais. Resistíronse os ataques das tropas marroquís e os bombardeos aéreos, perdendo Franco nese momento a batalla de Madrid.
Outras frontes
No norte, en cambio, as tropas nacionais ocuparan Donostia, pechando a saída á fronteira do sector setentrional republicano. Fracasara o intento de ocupar Zaragoza polas milicias anarcosindicalistas que saíron de Barcelona ao mando de Durruti e que mostraron máis espírito revolucionario que organización e disciplina.