Diversidade física de España e Galicia: o relevo

Tipos de unidades morfoestruturais:

- Os zocalos son chairas ou mesetas formadas na era primaria ou Paleozoico como resultado do arrasamento pola erosión das cordilleiras situadas nas oroxenesis. Actualmente ocupan a metade occidental peninsular.

- Os macizos antigos son montañas formadas na era terciaria polo novo levantamento dun zocalo polas presións da oroxenese alpina. Actualmente atópanse nas serras do interior da meseta, no Macizo Galaico e na parte occidental da cordilleira Cantábrica.

- As cordilleiras de pregamento son grandes elevacións montañosas xurdidas na oroxenese alpina da era terciaria polo pregamento de materiais sedimentarios depositados na era secundaria. Presentan fortes pendentes e formas escarpadas. Hai dous tipos:

• Cordilleiras intermedias: pregamento de materiais depositados polo mar nos rebordos dos zocalos.
• Cordilleiras alpinas: pregamento de materiais depositados en xeosinclinais ou foxas mariñas longas e profundas.

- As concas sedimentarias ou depresións son zonas afundidas formadas na era terciaria, que se encheron con sedimentos arxilosos e calcarios. Presentan relevos horizontais ou suavemente inclinados. Hai dous tipos:

• Concas formadas por afundimento en bloque dun zocalo a causa das presións da oroxenese alpina.
• Depresións prealpinas: situadas a ambos lados das cordilleiras alpinas. A descompresión provocou o afundimento dun certo sector ou a partir de foxas mariñas pouco profundas que quedaron a ambos lados do xeosinclinal ao levantarse as cordilleiras alpinas.

A evolución xeolóxica peninsular

- Na era precámbrica (4000-600 M.a.) emerxeu do mar unha banda montañosa arqueada, de lousas e gneis, que comprendía case a actual Galicia. Tamén xurdiron elevacións no Sistema Central e nos Montes de Toledo. Este precámbrico foi arrasado pola erosión e cuberto case totalmente polos mares paleozoicos.

- Na era primaria ou Paleozoico (600-225 M.a.) produciuse a oroxenese herciniana. Xurdiron cordilleiras de materiais silíceos como granito, lousa e cuarcita. Ao oeste situouse o Macizo Hespérico, arrasado pola erosión nesta era e convertido en zocalo inclinado cara ao Mediterráneo. Tamén se formaron os macizos de Aquitania, catalano-balear e do Ebro, e o macizo bético-rifeño, todos eles arrasados na era primaria e convertidos en zocalos.

- Na era secundaria ou Mesozoico (225-68 M.a.) predominaron a erosión e a sedimentación. A erosión continuou o desgaste dos relevos hercinianos. A sedimentación depositou materiais en dúas zonas cubertas polo mar: no bordo oriental da Meseta, con pouco sedimento, e nas foxas mariñas, onde se depositaron enormes espesores de sedimentos.

- Na era terciaria (68-1,7 M.a.) tivo lugar a oroxenese alpina. Levantáronse as cordilleiras alpinas ao pregarse os materiais das foxas pirenaica e bética entre os macizos antigos. Formáronse as depresións prealpinas: depresión do Ebro e do Guadalquivir.

A Meseta viuse afectada pola oroxenese alpina:

• Pasou a inclinarse cara ao Atlántico.
• Formáronse rebordos montañosos orientais e meridionais, orixinouse a parte oriental da cordilleira Cantábrica e o Sistema Ibérico. Levantouse Sierra Morena.
• O zocalo da Meseta experimentou fracturas e fallas (horst e graben). Os bloques levantados formaron o rebordo montañoso do norte da Meseta, e os afundidos crearon depresións interiores ou concas sedimentarias da Meseta.

- Na era cuaternaria (1,7 M.a. - actualidade) destacan o glaciarismo e as terrazas fluviais. O primeiro afectou as cordilleiras máis altas, dando lugar a:

• Glaciares de circo: acumulación de xeo na cabeceira dos vales. O xeo rompe as rochas das paredes. Na península a maioría dos glaciares foron de circo.
• Glaciares de val: son ríos de xeo. O xeo acumulado, e moi especialmente o inferior, desprázase fóra do circo e esparéxese polo val abaixo. Ensancha o val en forma de U.

O segundo son formas planas e elevadas nas marxes dos ríos, inducidas polo Cuaternario. Nos períodos fríos glaciais o caudal é escaso e a forza erosiva deposita aluvións no seu leito. Nos períodos posglaciais aumenta o caudal e o poder erosivo, e os aluvións constitúen as terrazas. Son características dos ríos Douro, Tejo, Guadiana...

Rochas e tipos de relevo

Existen tres grandes áreas:

- A área silícea:

Rochas da era primaria. Ocupa o oeste peninsular, cara á parte occidental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Sierra Morena.

A rocha predominante é o granito, que forma:

• Nuns casos, alterase quimicamente en profundidade pola auga.
• Noutros, altérase a partir das diaclases ou fracturas da rocha. Formas:
  • Na alta montaña, a auga fíltrase e xeada, polo que aumenta de volume e rompe a rocha.
  • Nas zonas menos elevadas, se as fracturas son paralelas á superficie, o granito escámase lentamente e orixina unha paisaxe ondulada e redondeada (domos). Se son perpendiculares, forma bólas que dan lugar a barrocais. Outras forman caos graníticos.

- Área calcárea:

Rochas da era secundaria. Ocupa os Pirineos, os Montes Vascos, a parte oriental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da cordilleira Costeiro-catalana e a cordilleira Subbética.

A rocha predominante é a calcaria. A calcaria disólvese facilmente coa auga e dá un relevo kárstico:

• Lapias: surcos separados. Fórmanse polas augas de escorrentía sobre as vertentes ou chairas con fisuras. As cavidades fórmanse onde existen ocos.
• Gargantas ou fozes: vales estreitos, enmarcados por vertentes abruptas, causados polos ríos.
• Poljes: depresións de fondo horizontal enmarcadas por vertentes abruptas. Son percorridos por sumidoiros e pozos. Poden inundarse temporal ou permanentemente.
• Dolinas ou torcas: grandes cavidades onde a auga se estanca, e que poden unirse formando uvalas.
• Covas: a auga infiltrase polas fisuras do terreo calcario e escava galerías. Forman estalactitas e estalagmitas.
• Simas: aberturas estreitas que comunican coas galerías.

- Área arxilosa:

Era terciaria. Ocupa as concas da submeseta norte e sur, as depresións do Ebro e do Guadalquivir, as áreas afundidas e as chairas costeiras.

A arxila ten pouca resistencia e presenta dous tipos de relevo:

• Os ríos abren vales que separan estruturas horizontais, orixinando chairas onduladas (campiñas).
• Nas zonas de seca e choiva torrencial, a auga desgasta intensamente as vertentes. Fórmanse cárcavas ou surcos estreitos e profundos. O seu amplo desenvolvemento orixina unha paisaxe de badlands.

O relevo causado pola erosión diferencial

- Cando os estratos son horizontais, con capas duras e brandas alternadas, os ríos abren vales que separan paramos, que teñen un cume horizontal. Ao erosionarse, reducen o seu tamaño e transfórmanse en cerros testemuña.

- Cando os estratos están inclinados fórmanse cuestas. Distínguese un dorso ou reverso, constituído polo estrato duro inclinado, e unha forte cornixa de pendente pronunciada.