Decadencia da Literatura Galega Medieval e Renacemento da Tradición Oral

1. Causas da Decadencia da Literatura Galega Despois da Idade Media

A partir da metade do século XIV, Galicia experimenta unha decadencia literaria debido a unha serie de factores:

1. Decadencia da escola trobadoresca (segunda metade do século XIV) e nacemento da burguesía, con outros gustos literarios e outra concepción da vida.
2. Guerra entre Pedro I de Castela e Henrique II de Trastámara (1366-1369).
3. Fracaso das revoltas irmandiñas (século XV).
4. Loita entre Isabel a Católica e Xoana a Beltranesa pola coroa de Castela (1475-1479).
5. Distanciamento cada vez maior de Portugal, que inicia un imperio ultramarino (1500, chegada a Brasil).
6. Nacemento dun novo grupo social no século XVI: a fidalguía, integrada pola baixa nobreza ou por burgueses que serven de intermediarios nos arrendamentos.
7. Instauración da monarquía borbónica e nacemento do estado-nación español no século XVIII. Triunfo do absolutismo e despotismo ilustrado.

2. As Guerras Irmandiñas

As guerras irmandiñas foron revoltas populares contra a nobreza no século XV. Coa morte do Mariscal Pardo de Cela en 1483 e do Conde da Camiña (Pedro Álvarez Osorio, chamado Pedro Madruga), elimínase do campo político a incipiente burguesía, a única que se opoñía ao centralismo castelán. Os campesiños, inicialmente sublevados, acabaron sometidos e desorganizados, incluso apoiando aos nobres que defendían a terra.

3. O Mariscal Pardo de Cela

O Mariscal Pardo de Cela representa o símbolo da resistencia da nobreza galega contra a castelá, nunha época na que casteláns e galegos loitaban pola sucesión no poder político de Galicia. Os galegos recoñecían a Xoana a Beltranesa como raíña, mentres que os casteláns defendían o reinado dos Reis Católicos, que anexionaron o Reino de Galicia. Pardo de Cela declarouse fiel ao Reino Galego e rebelouse contra a submisión aos Reis Católicos.

Pardo de Cela resistiu en Mondoñedo mentres se producía a "doma e castración do Reino de Galicia". O mariscal Acuña subornou a uns vasalos de Pardo de Cela, que abriron a porta do castelo mentres este estaba ausente. Ao regresar, Pardo de Cela foi capturado e condenado a execución pública.

A muller do Mariscal, Isabel de Castro, conseguiu o indulto da raíña Isabel para os nobres galegos condenados a morte. De volta a Mondoñedo, pouco antes da execución do Mariscal, foi entretida na ponte do Pasatempo polos secuaces do bispo de Mondoñedo, que quería interceptar o indulto. Ao mesmo tempo, o bispo ordenou apurar a execución. Finalmente, o 17 de decembro de 1483, Pardo de Cela foi executado na Praza da Catedral. Conta a lenda que a súa cabeza rodou ata a porta da catedral mentres berraba "Credo, credo, credo..." (outra versión di que berraba "Clero, clero...", protestando pola inxustiza da súa execución). Esta historia deu lugar ao mito que numerosos autores galegos dos séculos posteriores recolleron na súa obra, como Ramón Cabanillas en "O Mariscal".

4. Desaparición da Poesía Culta nos Séculos XV, XVI, XVII e Parte do XVIII

Durante esta época, a produción literaria refuxiouse na tradición oral. A ausencia dunha clase social culta de raíces galegas condicionou a existencia de formas literarias semellantes ás que se produciron no resto de Europa segundo os canons do Renacemento ou do Barroco. Dentro da tradición oral-popular, conservamos coplas ou cantares.

5. Literatura Popular Escrita

Conservamos poucos textos escritos da literatura popular, clasificados por temas:

A) Temas do Mariscal: Cantares fragmentarios que recollen a rebelión e o axustizamento do Mariscal e do seu fillo, e o famoso "Pranto da Frouxeira", anónimo.

B) Temas de circunstancias: "Saqueo de Cangas polos turcos" relata o terror daquela poboación durante o ataque turco. "A cantiga a Don Felipe o Fermoso" compúxose co gallo do desembarco de Felipe e Xoana na Coruña. "O Canto do Monte Medulio" relata a resistencia dos galegos ante as hostes romanas.

C) Villancicos de Nadal e Reis: O folclore navideño é moi rico e foi unha das manifestacións con máis vitalidade nesta época. Destaca o autor Carlos Patiño.

6. Poesía Culta Renacentista-Barroca

Conservamos poucos textos poéticos, a maioría escritos para unha ocasión determinada e que imitan os modelos da poesía castelá renacentista ou barroca.

A) Poesía renacentista: Conservamos dous sonetos: "Soneto de Monterrei" e "Soneto da Araucana".

B) Poesía barroca: A morte da raíña Margarida de Austria, muller do rei Felipe III, suscitou unha serie de composicións. Dentro das Exequias da raíña Margarida, destacan dous sonetos: un de Xoán Gómez Tonel e "Respiece Finem" de Pedro Vázquez de Neyra.