Construción do Estado Liberal Español no Século XIX

A Constitución de 1812: "A Pepa"

Unha comisión das Cortes preparou o proxecto de Constitución desde 1811. Promulgouse o 19 de marzo de 1812, día de San Xosé, polo que foi coñecida popularmente como "A Pepa".

A Constitución contiña unha declaración de dereitos do cidadán. A estrutura do Estado correspondía a unha monarquía limitada, baseada na división de poderes e non no dereito divino:

• Poder lexislativo: As Cortes unicamerais representaban a vontade nacional e posuían amplos poderes (elaborar leis, aprobar orzamentos e tratados internacionais, comandar o exército, etc.).
• Poder executivo: O monarca era a cabeza do poder executivo, nomeaba os ministros pero estes debían responder ante as Cortes.
• Poder xudicial: A administración de xustiza era competencia exclusiva dos tribunais de xustiza.

Outros artigos da Constitución formulaban a reforma dos impostos, a creación dun exército nacional, o servizo militar obrigatorio e a implantación dun ensino primario público e obrigatorio. O territorio dividíase en provincias e concellos, e creábase a Milicia Nacional. Ademais, recoñecía a confesionalidade católica do Estado.

O Trienio Liberal (1820-1823)

O 1 de xaneiro de 1820, o coronel Rafael Riego sublevouse proclamando a Constitución de 1812. A insurrección obrigou a Fernando VII a aceptar a Constitución, formar un novo goberno, proclamar unha amnistía e convocar eleccións a Cortes, nas que tiveron maioría os liberais.

Estes iniciaron unha importante obra lexislativa restaurando gran parte das reformas de Cádiz:

• Liberación da industria e do comercio.
• Modernización política e administrativa do país seguindo o modelo de 1812.
• Supresión definitiva da Inquisición.

Estas reformas suscitaron rapidamente a oposición da monarquía de Fernando VII, que conspirou contra o goberno. As novas medidas provocaron tamén descontento nos campesiños (non lles facilitaban o acceso á terra) e a nobreza tradicional e a Igrexa impulsaron a revolta contra os gobernantes do Trienio.

As tensións entre os propios liberais dividíronos en dúas tendencias:

• Moderados (doceañistas): Partidarios de reformas limitadas que non prexudicasen as elites sociais (nobreza, burguesía propietaria).
• Exaltados (progresistas): Defendían a necesidade de reformas máis radicais e favorables ás clases medias e populares.

A Década Moderada (1844-1854)

Despois da caída de Espartero en 1843 e da proclamación da maioría de idade de Isabel II con só trece anos, as eleccións de 1844 déronlle a maioría aos moderados, que formaron un novo goberno presidido polo xeneral Narváez. Este impulsou unha política baseada nos principios do liberalismo moderado.

Os moderados levaron a cabo unha forte represión contra os progresistas. O réxime asentouse sobre o predominio da burguesía terratenente e financeira, e contou co apoio da Coroa, que non dubidou en falsear os mecanismos electorais para garantir o triunfo do partido no goberno.

A Constitución de 1845

O goberno aprobou unha nova Constitución en 1845, que recolleu as ideas básicas do moderantismo:

• Soberanía conxunta entre o Rei e as Cortes.
• Ampliación dos poderes do executivo (Coroa) e diminución dos do lexislativo (Cortes).
• Restrición do dereito ao voto (sufraxio censatario moi limitado).
• Senado non electivo, de designación real.
• Supresión da Milicia Nacional.
• Relixión católica como oficial do Estado, acordándose o mantemento do culto e do clero.
• A Coroa nomeaba os ministros, disolvía as Cortes e vetaba as súas decisións.

Un decreto en 1845 estableceu o control gobernamental sobre a prensa. A lei electoral de 1846 planeou un sufraxio censatario aínda máis restrinxido (1% da poboación).

O Concordato coa Santa Sé (1851)

Os moderados intentaron mellorar as tensas relacións coa Igrexa católica. En 1851 asinouse un Concordato coa Santa Sé. Nel, o papado recoñecía a Isabel II e aceptaba a obra desamortizadora realizada, mentres que o Estado se comprometía ao sostemento económico da Igrexa española, á concesión de amplas competencias en materia educativa e ao recoñecemento do catolicismo como relixión oficial do Estado.

Construción do Estado Liberal Moderado

O moderantismo pretendeu construír un novo Estado liberal baixo os principios do centralismo, a uniformización e a xerarquización. Impulsouse unha serie de reformas e leis administrativas:

• Unha reforma fiscal (Lei Mon-Santillán, 1845) para aumentar os ingresos da Facenda pública.
• Para unificar as dispersas leis do Antigo Réxime, levouse a cabo a unificación de códigos: aprobouse o Código Penal (1848) e elaborouse un proxecto de Código Civil.
• A Lei de Administración Local (1845) dispuxo o nomeamento gobernamental dos alcaldes nas capitais de provincia e municipios de máis de 2000 habitantes, reforzando o centralismo.
• Creouse un sistema nacional de instrución pública, regulado polo Estado, que se completou coa fundamental Lei Moyano (1857), que estableceu a estrutura educativa en España durante máis dun século.
• Creouse a Garda Civil (1844) como principal forza de orde pública rural.
• Implantouse o servizo militar obrigatorio a través dun sistema de quintas por sorteo, que era redimible mediante pago.