Consecuencias da guerra e a narrativa valenciana: do franquismo ás novas tendencias

Consecuencias da guerra

A perda da guerra supuxo a extinción das institucións republicanas e a eliminación sistemática de todos os organismos culturais. Abolidas as institucións democráticas, declarados ilegais os partidos políticos e anulados os sindicatos, sen liberdade de asociación, de prensa, de pensamento nin de expresión, a miseria intelectual da posguerra foi catastrófica. A cultura valenciana sufriu entón un intenso proceso de españolización castelanizante.

Moitos escritores sufriron depuracións profesionais, o exilio ou a prisión. A ditadura do xeneral Franco cortou a actividade dos escritores que xa escribían antes da Guerra Civil e, por outra banda, os que comezaron a escribir a partir de 1939 atopáronse cun panorama desolador, sen referentes.

A falta de escritores, de editores e de público lector, así como o illamento dos modelos exteriores, fixo que a produción narrativa valenciana contemporánea se mantivese fiel aos xéneros máis tradicionais e desfasada respecto ás técnicas modernas. Durante os primeiros vinte anos da posguerra, en valenciano só se publicaron nove novelas que, ou respondían ao modelo do realismo do século XIX (1960: Enric Valor, L'ambició d'Aleix), ou presentaban un estilo de novela rosa, melodramática ou sentimental (1962: Maria Ibars, Vides planes; 1965: Maria Ibars, L'últim serf), ou transmitían inquietudes católicas (1953: Miquel Adlert, I la pau) ou sociais (1967: Maria Beneyto, La dona forta).

Nos anos sesenta, como consecuencia da recuperación económica, acentuouse a retoma cultural, superando unha enorme cantidade de obstáculos. O franquismo, presionado pola oposición e pola política internacional, tivo que aceptar unha lixeira liberalización en algunhas áreas da vida pública e cultural.

Ata o final da década dos sesenta, os nosos narradores cultivaron sobre todo a novela psicolóxica e realista, con algunhas características peculiares, como a referencia constante á Guerra Civil, tanto en La plaça del Diamant, de Mercè Rodoreda, como en Incerta glòria, de Joan Sales, as mellores do momento.

Tamén se escribiron novelas realistas e de recreación dun mundo mitificado, como se ve en Els horts, de Martí Domínguez Barberà, e en Bearn, onde Llorenç Villalonga novelou a vida de don Toni de Bearn, un vello aristócrata ilustrado, enciclopedista e escéptico da Mallorca rural do século XIX.

Resumo: pérdida da guerra e resultados

• Pérdida da guerra: extinción das institucións republicanas e eliminación sistemática dos organismos culturais.
  • Abolición das institucións democráticas
  • Ilegalización dos partidos políticos e dos sindicatos
  • Prohibición da liberdade de asociación, prensa, pensamento e expresión
• Resultados: miseria intelectual catastrófica e un intenso proceso de españolización castelanizante na cultura do País Valenciano.
  • Ditadura: depuracións profesionais, exilio ou prisión.
    • Cortou a actividade dos escritores que xa escribían antes da Guerra Civil
    • Os escritores da posguerra atopáronse cun panorama desolador, sen referentes
• Falta de escritores, editores, lectores e illamento de modelos exteriores: produción narrativa valenciana fiel aos xéneros tradicionais e desfasada respecto ás técnicas modernas.
• Primeiros vinte anos de posguerra: publicación en valenciano de nove novelas, baseadas en:
  • Realismo do século XIX (1960: Enric Valor, L'ambició d'Aleix)
  • Estilo de novela rosa ou sentimental (Maria Ibars, Vides planes, L'últim serf)
  • Transmisión de inquietudes católicas (1953: Miquel Adlert, I la pau) ou sociais (1967: Maria Beneyto, La dona forta)
• Recuperación económica dos anos 60: a presión da oposición e da política internacional sobre o franquismo conseguiu unha lixeira liberalización en algúns ámbitos da vida pública e cultural.

Ata o final dos anos sesenta

Cultivouse sobre todo:

• Novela psicolóxica e realista, con referencia constante á Guerra Civil (Mercè Rodoreda: La plaça del Diamant; Joan Sales: Incerta glòria).
• Novelas realistas e recreación dun mundo mitificado (Martí Domínguez Barberà: Els horts; Llorenç Villalonga: Bearn, sobre a vida de don Toni de Bearn, un vello aristócrata ilustrado, enciclopedista e escéptico da Mallorca rural do século XIX).

Narrativa dos anos 70

A produción novelística valenciana non mostraba síntomas de vitalidade (1972: Joan Fuster: «Unha carencia singular»). Pero, a medida que os mozos escritores valencianos puideron coñecer outros modelos do noso ámbito lingüístico, o panorama comezou a cambiar.

En 1974 apareceron dúas tendencias na narrativa valenciana: a «novela do cambio» (Amadeu Fabregat: Assaig d'aproximació a «Falles folles fetes foc») e a novela realista evolucionada (Joan F. Mira: El bou de foc).

A «novela do cambio»

Alterou a norma narrativa utilizando a manipulación do código textual e a formulación de temas ideolóxicos opostos á orde vixente.

Manipulando o código textual, o autor pretendía introducir ao lector dentro do texto ou discurso, que non tiña un argumento demasiado explícito. A narrativa da época consideraba o texto como un discurso autónomo, allea ao estilo realista. As «novelas do cambio» tiñan un argumento opostos á orde vixente:

• A crítica política e a esixencia de liberdade (a condena do franquismo).
• A reivindicación da disidencia (a miúdo a defensa da homosexualidade).
• A ruptura cos valores da tradición cultural, familiar e social normativa e coercitiva (a exaltación da marxinalidade, da mocidade e da liberdade sexual).
• O desexo de modernidade e de universalismo (transformación do mundo pouco a pouco nunha aldea global).

Narrativa realista

Outros narradores optaron por afondar no legado do realismo, contando historias comprensibles para un público lector normal. Empregaron unha linguaxe intelixible e estruturaron máis claramente.

Neste grupo atopamos, sobre todo, narracións nostálxicas, baseadas nos recordos da infancia perdida. O espazo narrativo adoita situarse no ámbito rural preindustrial. Nesta narrativa, a recuperación da infancia e da sociedade desaparecida ten como obxectivo unha reflexión sobre a recuperación da lingua.

Cara a 1980, propiciouse entre os narradores valencianos unha concepción narrativa máis eclética, grazas a:

• O ensino regrado do valenciano e, en consecuencia, a aparición dun novo público lector.
• A normalización social da lingua.
• A consolidación do sector editorial e libreiro.
• A tendencia á profesionalización dos escritores.

Coa novela histórica de Josep Lozano e a novela xeracional de Joan F. Mira, iniciouse un novo período na novela valenciana, caracterizado por:

• A liquidación do experimentalismo das «novelas do cambio» («Marí Catufols», Isa Tròlec).
• A continuación do modelo evolucionado do realismo.
• A publicación de diversas «novelas de xénero»: novela histórica, novela negra ou novela erótica (Ferran Torrent: No emprenyen el comissari).

Enric Valor

A produción literaria de Enric Valor consta de dúas grandes achegas:

• (a) As rondalles valencianas.
• (b) Cinco novelas e algúns relatos breves.

Pechado polo franquismo pola censura.

Tanto nun tipo de obras como noutras, Valor emprega a técnica do narrador omnisciente e subxectivo. Escribe con gran precisión, minuciosidade e exactitude no detalle. Ten un gran dominio da lingua. Os recursos da linguaxe oral que emprega proveñen directamente da tradición popular, cos que o lector pode identificarse plenamente. Usa un modelo de lingua literaria moi equilibrado, que inclúe as peculiaridades valencianas.

As súas rondalles están elaboradas a partir dun núcleo narrativo de procedencia oral máis ou menos completo ou extenso, sobre o que Valor opera unha profunda transformación e reformulación do relato oral (estrutura, situacións, personaxes) e nos propón, mediante a escritura melloradas, uns contos cultos, distintos das rondalles tradicionais.

Os relatos breves, máis próximos ao estilo do s. XIX, non destacan por un estilo traballado, senón sobre todo pola riqueza da lingua. Trátase de pequenas pezas amorosas e sentimentais.

A novelística presenta as mesmas características estilísticas e lingüísticas que as rondalles, pero é onde máis claramente volca as súas experiencias biográficas e os seus coñecementos da súa terra. Nas súas novelas pretende facer a crónica do período histórico que viviu, plasmando todas as súas observacións sobre a paisaxe e a xeografía, a toponimia, a fauna e a botánica. Sense la Terra Promesa é a crónica dos primeiros anos do século XX e da Primeira Guerra Mundial. Temps de Batuda e Enllà de l'horitzó son a crónica da Guerra Civil.

Nelas usa a narración en primeira persoa para ofrecer máis axeitadamente o material de ficción e aumentar a complicidade do lector. Os protagonistas son a colectividade, algunhas familias, a natureza, a montaña, o campo e a lingua.

O seu espazo literario é Cassana, coa xeografía, a ruralidade, a chaira e a montaña, pero o espazo e o tempo non se esgotan na concreción xeográfica ou cronolóxica. Segundo Vicent Escrivà: «Valor constitúese literalmente, e sen exaxeracións, en toda a nosa tradición novelística. Sen a súa gran obra vertida no Ciclo de Cassana (espazo de Castalla), os valencianos perderíamos todo un século XIX. É por iso que sempre situaremos Enric Valor entre os grandes fabuladores históricos como Víctor Català e Narcís Oller. E ao lado dos case coetáneos Llorenç Villalonga e Mercè Rodoreda».

Enric Valor, en suma, é o home que soubo crear un riquísimo rexistro literario co que fixo actuar todas as virtualidades expresivas da lingua. Tamén é o escritor que mellor representa a continuidade ininterrompida da tradición lingüística e literaria valenciana de antes e despois da Guerra Civil.

Quim Monzó

Quim Monzó naceu en Barcelona en 1952. Ten sido, entre outras cousas, deseñador gráfico, debuxante de cómics, correspondente de guerra, autor de letras de cancións, guionista de radio e televisión, tradutor e, sobre todo, escritor.

Algúns dos trazos que se converteron en característicos do seu mundo literario son: o espírito crítico, o universo cidadán, a atracción por historias breves fragmentadas de personaxes anónimos e a poetización de mitos da sociedade de consumo. Pero Monzó abandonou axiña os plantexamentos experimentalistas destas primeiras obras e apostou por unha narrativa máis directa e achegada ao lector.

Despois do primeiro recueil de contos (Uf, va dir ell), faise perceptible unha evolución cara á máxima elisión de elementos superfluos, tanto no que atinxe á ficción como ao modelo de lingua literaria. Os seus contos baséanse nunha idea inicial e única, ás veces unha sorpresa final, que produce un gag, unha situación cómica, irreverente e absurda, nos primeiros libros, e máis realista e cáustica, nos últimos. Os motivos centrais da narrativa de Monzó van desde a soidade existencial ata a reflexión irónica sobre a escritura.

No segundo libro de contos, Olivetti, Moulinex, Chaffoteaux et Mauri (1980), aínda está presente unha certa atmosfera onírica na que predominan temas como o dobre, a rebelión dos obxectos ou a ruptura da barreira entre os espazos da ficción e a realidade; pero en L'illa de Maians (1985) prevalece a reflexión sobre a linguaxe e o acto da escritura, e tamén a denuncia das vaidades do mundo literario.

A partir do primeiro recueil da década seguinte, El perquè de tot plegat (1993), sen perder ningunha destas perspectivas, os seus contos tenden a agruparse ao redor de dous grandes polos temáticos. Por un lado, a alienación da vida en parella: boa parte dos relatos de Quim Monzó están dedicados a tipificar toda mena de actitudes e discursos sobre as relacións amorosas na nosa época. Os seus personaxes, o ambiente no que viven, as formas habituais de relación, etc., teñen unha relación moi directa cos estilos de vida urbana das acaídas dos setenta e o comezo dos oitenta.

O outro polo temático que domina a narrativa do autor é a reescritura en clave irónica ou a deformación de episodios literarios ben coñecidos, desde a lectura grotesca do cabalo de Troia ata a inversión da historia de A metamorfose kafkiana, cun conto no que é o insecto quen se converte en home. O último libro de contos publicado, Mil cretins (2007), constitúe unha reflexión amarga sobre a vellez, a decadencia física e o paso do tempo.

Coa serie de recueils de columnas de opinión que arranca con El dia del senyor (1984), Quim Monzó iniciou unha vía paralela de reflexión literaria, por medio dos recursos da crónica e a reportaxe e cos recursos retóricos da argumentación: a parodia, a ironía e a redución ao absurdo. A literatura periodística de Monzó incorpórase plenamente —e non nun lugar marxinal— á súa obra. Proporciona un testemuño insubstituíble do seu tempo. O autor pon a penetración analítica e a forza argumentativa do seu discurso ao servizo dunha capacidade de reacción inesgotable ante os discursos oficiais, as medias verdades e os tópicos presumiblemente progresistas. O españolismo rancio, o subnacionalismo catalán, os fundamentalismos máis ou menos próximos e máis ou menos disfrazados de progresismos, as trampas do bilingüismo, a publicidade institucional e a non institucional e, en xeral, toda mena de discursos disfrazados e de medias verdades son algúns dos temas recorrentes dos seus artigos.

Tanto na narrativa como no articulismo, Quim Monzó delimita e analiza as imaxes que nos facemos da cidade e do país, das relacións de parella e de nós mesmos. A temática central da súa literatura son os tópicos e as mentiras que rodean todos os aspectos da vida cotiá.

Mercè Rodoreda

Mercè Rodoreda procedía dunha familia cunha boa tradición literaria e, moi nova, iniciouse en colaboracións en revistas con artigos e contos. En 1939, ao rematar a guerra, exiliouse en París, despois en Bordeos e, finalmente, en Xenebra, onde traballou como tradutora para organismos internacionais. Entrada xa a década dos sesenta, volveu ao seu país, onde obtivo o recoñecemento pola súa obra. A súa obra pódese clasificar en tres etapas:

• a) Etapa de mocidade. A súa obra Aloma (1938) é a máis representativa desta etapa; chea de simbolismo e trazos psicolóxicos dos personaxes, relata as relacións amorosas entre unha adolescente e un home maior con experiencia. Tamén escribiu catro obras curtas que ela mesma repudiou.
• b) Etapa de madureza. Comeza coa publicación de Vint-i-dos contes (1958), nos que trata a temática típica da escritora: o fracaso do matrimonio e a imposibilidade da igualdade entre homes e mulleres. En 1962 publica La plaça del Diamant, considerada unha das novelas fundamentais da posguerra, tamén cargada de simbolismo, que reflicte a mísera vida dunha muller sen opcións vitais antes, durante e despois da guerra civil. Outras obras desta etapa son El carrer de les camèlies (1966) e Jardí vora mar (1967).
• c) Última etapa (novela psicolóxica). Comeza con La meua Cristina i altres contes (1967), nos que hai un cambio de protagonistas, xa que incorpora un mundo mítico no que predominan os personaxes masculinos. Mirall trencat (1974), esta novela, a diferenza das outras, utiliza a voz dun narrador omnisciente.

A obra de Rodoreda caracterízase por un profundo tratamento psicolóxico dos personaxes; unha temática basicamente feminina e un estilo narrativo poético, cargado de simbolismo. O pesimismo percorre toda a obra de Rodoreda, coa muller como protagonista.