A Virtude na Filosofía Grega: De Aristocracia a Xustiza

A Virtude: Definición e Evolución Histórica

A definición de "areté" (virtude) foi variando ao longo da historia do pensamento grego. Podémola dividir en catro acepcións, de acordo coa época:

1. Período Aristocrático

A virtude non tiña un significado moral ou relixioso. Era unha calidade intrínseca da aristocracia (o nobre, polo feito de selo, xa posuía valor, beleza e poder de decisión tanto no eido militar coma no político, baseado nun saber instintivo que lle facía elixir mellor). Non obstante, a nivel individual o nobre tiña que demostrar esas calidades. A proba fundamental de que un posuía virtude era o éxito nas empresas ou a fama. Esta virtude, na práctica, consistía nun comportamento baseado fundamentalmente na tradición.

2. Período Democrático

O poder político, militar e económico xa non era exclusivo da aristocracia, senón de todos os cidadáns. A virtude seguía sen ter un significado moral ou relixioso. Os sofistas pensaban que a virtude pódese ensinar. O seu obxectivo era o éxito social para que triunfasen as opinións propias.

3. Con Sócrates

A virtude pasa a ser a sabedoría mesma. Só o que coñece o ben pode actuar racionalmente e, ademais, se coñece o ben non se pode facer o mal. Coñecer o ben é coñecer a idea de ben universal, e este sería igual para todos os homes e todas as épocas.

4. Con Platón

Ten tres grandes sentidos vinculados á súa teoría das ideas e á súa concepción da alma:

1. Por influencia de Sócrates, a virtude tamén é sabedoría mesma. Agora ben, con Platón a virtude, o ben e a xustiza son entidades subsistentes por si mesmas.
2. Por influencia do orfismo e do pitagorismo, a virtude é purificación. A alma, purificada porque é virtuosa, pode saír da roda das reencarnacións e volver ao mundo das ideas.
3. En relación coa visión tripartita da alma, a virtude é a xustiza, é dicir, a harmonía entre as tres funcións da alma. Porén, lograr unha alma xusta é moi difícil por varios motivos, entre eles:
   • A alma na súa función concupiscible pode non lograr a virtude da temperanza cando confunde pracer con felicidade.
   • A alma na súa función irascible non logra a virtude da fortaleza cando confunde ambición con felicidade.

O Argumento de Polemarco

Recolle a tradicional definición da xustiza de Simónides, segundo a cal a xustiza sería dar a cada quen o seu. A xustiza basearíase nunha relación entre persoas, e non sería unha virtude en si mesma. Sócrates socava este argumento de Polemarco collendo como exemplo os artesáns. Así como non dicimos que unha práctica médica non é boa se unhas veces cura e outras enferma, tampouco podemos dicir que unha acción é xusta se os seus efectos son variables. En definitiva, o que quere dicir é que a virtude dunha acción non pode ser debida aos seus efectos sociais, senón que ten que ser algo determinable na acción mesma.

O Argumento de Trasímaco

Trasímaco di que o que é xusto é o que queren os máis fortes. A xustiza consistiría en obedecer as leis da cidade, e esas leis fannas os fortes. Pola súa parte, Glaucón e Adimanto mostran que un xusto e un inxusto actuarían igual se ninguén os vira. É o famoso anel de Xixes, un anel que volve invisible a quen o pon.