A Teoría do Coñecemento de Platón: Dóxa e Episteme

A Teoría do Coñecemento en Platón

O coñecemento é un camiño. O verdadeiro sabio está no camiño do coñecemento. Para conseguilo, a alma ten unha facultade natural, a intelixencia, que lle permite ascender ao camiño do coñecemento. Non obstante, este camiño é tortuoso porque, aínda que a alma humana aspira ao intelixible, o corpo séntese atraído polo sensible e non pode por si só ascender.

Para Platón, a liberación dos prexuízos non se pode cumprir ata que se produza a separación definitiva da alma. No Mito da Caverna, Platón narra diferentes momentos que marcan a secuencia deste proceso de liberación, ao cal chama dialéctica: un percorrido por diferentes fases do coñecemento que nos sitúan ante os distintos graos de perfección do que existe. Partindo da percepción das sombras dos obxectos, atopamos ao final do camiño a Idea de Ben, que é a máxima realidade.

A condición humana aspira ao intelixible e ao perfecto, pero ten diferentes pulsións: é atraída polo coñecemento, pero tamén polo pracer, o poder, a comodidade e o medo. Por iso, ten que harmonizar todas as pulsións desde a razón, e para iso necesita a educación. A finalidade da educación é facilitar o proceso de realización da virtude segundo a propia natureza humana.

As clases de coñecemento: Dóxa e Nóesis

Platón distingue dous tipos de coñecemento:

• A dóxa ou coñecemento sensible.
• A nóesis ou coñecemento intelectual.

A Dóxa: o coñecemento sensible

Comeza na sensación, na percepción das imaxes do mundo sensible (eikasía), e permítenos forxarnos unha crenza, un coñecemento dos obxectos do mundo sensible que temos ante nós (pístis). Esta visión do mundo é o resultado da opinión sobre o cambiante, pero só reflicte un mundo imperfecto. A dóxa non cumpre as condicións dun coñecemento universal que poida guiar a vida cara ao perfecto.

A Nóesis: o coñecemento intelectual

O auténtico coñecemento, capaz de desvelarnos a verdade, só pode ser un coñecemento intelectual. Cando somos capaces de mirar coa intelixencia, prescindindo dos sentidos, descubrimos o mundo intelixible. Este coñecemento divídese en dous graos:

A Diánoia: o pensamento discursivo

Isto pásalles aos xeómetras, cuxo coñecemento (diánoia) toma as figuras sensibles como pretexto para pensar naquilo ao que se parecen pero que non se pode percibir: as figuras matemáticas. A diánoia é o coñecemento das Ideas como hipótese da universalidade do mundo sensible.

A Episteme: o verdadeiro coñecemento

É o verdadeiro coñecemento científico, universal e necesario, sen referencia ao sensible. Permite coñecer os modelos racionais da realidade, as Ideas, e as relacións entre elas.

O coñecemento como reminiscencia (Anámnese)

Para Platón, coñecer é recordar. O coñecemento consiste en lembrar o que a nosa alma xa contemplou no mundo das Ideas. Por tanto, o coñecemento das Ideas é o recordo ou reminiscencia (anámnese) que nos permite comprender o mundo sensible como un reflexo imperfecto daquel. A verdade atópase latente dentro de cada ser humano e, para espertala, hai que seguir o camiño da dialéctica.

A dialéctica: método e compromiso

A dialéctica é o método que permite ir do sensible ao intelixible, aínda que tamén significa o método de dedución polo que se poden coñecer as relacións necesarias entre as Ideas. A dialéctica é, polo tanto, todo o proceso de coñecemento, pero dun modo especial a última fase do mesmo, na que se establecen os principios da ciencia.

Identifícase co destino da existencia humana e da alma, que tende ao mundo perfecto. Así, a ciencia convértese en condición ética. A dialéctica é un camiño de liberación e compromiso:

• Liberación dos prexuízos e da ignorancia, que nos permite a contemplación da verdade.
• Compromiso, pois o filósofo que completa este proceso axudará a outros a saír da ignorancia mediante a educación.