Os Sofistas e Sócrates: Un Xiro Humanístico na Filosofía
A chegada do xiro humanístico
A mediados do século V prodúcese un desprazamento do interese filosófico da Natureza (physis) ao home (anthropos), o que se coñece como xiro humanístico ou antropolóxico. Esta revolución estará protagonizada por Sócrates e un grupo máis ou menos homoxéneo de pensadores chamados Sofistas, entre os que destacan Protágoras e Gorxias. A importancia ou incidencia destes autores na filosofía platónica é notable, se ben é certo que en diferente medida.
A influencia dos Sofistas e Sócrates en Platón
No caso dos Sofistas, dita incidencia é negativa, adoptando Platón respecto deles unha actitude absolutamente crítica. A filosofía moral e concepción política de Sócrates son absolutamente determinantes no desenvolvemento do pensamento platónico. Para algúns autores, toda a investigación platónica pódese definir como interpretación da personalidade filosófica de Sócrates.
De tódolos xeitos, compre ser cautos e lembrar que a relación entre platonismo e filosofía de Sócrates, isto é, a cuestión, por dicilo así, en torno a onde comeza Platón e onde acaba Sócrates, é aínda hoxe obxecto de controversia entre os estudosos. Isto é así, entre outras cousas, porque ao non ter escrito nunca nada, Sócrates foi sempre un problema para os historiadores da filosofía; canto del sabemos procede dos escritos de Platón, Aristóteles, Xenofón e Aristófanes.
As contribucións de Sócrates segundo Aristóteles
Sexa como sexa, e se damos creto a Aristóteles, dúas cousas se poden atribuír a Sócrates con xustiza: a argumentación indutiva e a definición do universal. Aristóteles está a referirse á práctica socrática de interrogarse polo significado dos termos xerais empregados ao falar. A busca da definición universal e a argumentación indutiva, baseada no diálogo, anticipan a dialéctica platónica ao servizo do coñecemento da Idea.
A moral socrática e a súa influencia en Platón
Polo que se refire á reflexión moral en xeral, pode dicirse que Platón aceptou a identificación socrática da virtude co coñecemento, o que se coñece como intelectualismo moral. Segundo esta concepción, quen se comporta moralmente mal é porque ignora o que é o ben e, polo tanto, non sabe facelo.
Sen embargo, consciente do problema relativo á responsabilidade moral que se deriva do intelectualismo moral socrático, segundo a cal a virtude é unha sabedoría, Platón critica a doutrina de Sócrates, pois hai quen é malo e non lle falta ciencia.
A visión política de Sócrates
Respecto dos asuntos políticos, Sócrates adoptou a mesma actitude. O seu punto de vista intelectualista inclínao a ser crítico coa democracia e defender unha forma de goberno de corte aristocrático. Os paralelismos entre a doutrina política de Sócrates e Platón son evidentes. Segundo Sócrates, o goberno debe ser confiado aos que saben gobernar; é absurdo elixir os gobernantes tanto por sorteo como por votación. Para gobernar é necesario posuír a areté política, é dicir, é necesario coñecer o ben do Estado nos diversos campos (facenda, diplomacia, exército).
O rexeitamento aos Sofistas
Por outra banda, Sócrates compartiu con Platón o seu rexeitamento aos sofistas polo seu utilitarismo, a súa orientación da educación cara o éxito na política e a súa actitude sensualista, subxectivista e relativista. Os sofistas exerceron un escepticismo burlón e disolvente. Negaron a distinción, establecida por Parménides e recollida posteriormente por Platón, entre o que as cousas parecen ser e o que son en realidade; para eles non hai máis realidade que a das aparencias.
Así mesmo, opoñíanse á dicotomía (tamén platónica e de orixe parmenídeo) entre saber indubidable e opinión ilusoria, xa que, segundo eles, todas as nosas opinións están no mesmo plano e todas cambian por efecto da persuasión. De feito, eles adicábanse a ensinar a arte de persuadir para triunfar en política.
A filosofía de Protágoras
A filosofía de Protágoras, o primeiro sofista e o máis importante, constituía unha especie de fundamentación teórica da democracia. Toda ela baseábase na liberdade de expresión, nun gran respecto polas opinións dos demais, na xustiza do proceso democrático e na necesidade de instaurar a persuasión pacífica en vez do uso da forza como base da vida política. Punto de vista este que será criticado por Platón na súa obra Politeia (República).