A Reforma Agraria Liberal e as Desamortizacións en España
A Reforma Agraria Liberal e as Desamortizacións
O Contexto do Antigo Réxime e a Necesidade de Reforma
No Antigo Réxime, diversas normas, leis e prácticas cotiás condicionaban e limitaban a produción agrícola e a propiedade da terra. Por iso, a burguesía liberal consideraba imprescindible realizar unha reforma agraria consistente en converter a propiedade da terra nun ben libre, privado, particular e individual.
Para levala a cabo, era preciso:
- Abolir o réxime señorial.
- Desamortizar as terras eclesiásticas e comunais.
- Desvincular os morgados.
- Autorizar a liberdade de cultivos e a libre compravenda das terras.
A medida máis importante desta reforma foi a desamortización.
Que é a Desamortización? Definición e Obxectivos
A desamortización é un proceso de confiscación de bens e terras pertencentes ao clero ou aos bens propios pertencentes aos concellos coa intención de poñelas á venda en poxa pública.
O obxectivo principal era aumentar os ingresos do Estado co fin de solucionar os problemas de endebedamento da Facenda Pública, así como incrementar a riqueza nacional mediante o fomento económico da burguesía e a creación de propietarios campesiños medios. Foi un proceso longo promovido polos grupos progresistas, rexeitado polos absolutistas e a Igrexa, e paralizado polos gobernos moderados.
Precedentes e Primeiras Medidas Desamortizadoras
Os precedentes do proceso de desamortización atopámolos nos ilustrados, preocupados polo atraso da agricultura española e que viron na transformación do réxime da propiedade da terra unha vía para aumentar a produtividade. Jovellanos, no seu Informe sobre a Lei Agraria (1795), expuxo medidas como a desvinculación de morgados e a transformación das terras de Mans Mortas e comunais en propiedade particular.
A primeira desamortización levouse a cabo durante o Goberno de Godoy en 1798, debido ás dificultades facendísticas provocadas polas constantes guerras contra Inglaterra. Esta medida afectou a unha pequena cantidade de propiedades da Igrexa, que recibiron unha porcentaxe do valor das terras vendidas.
Posteriormente, durante a Revolución Liberal, as Cortes de Cádiz promulgaron diversos decretos de desamortización, polos que o Estado poñía á venda os bens dos afrancesados, das ordes militares e dos conventos suprimidos ou dos destruídos. Aínda que estas medidas tiveron escasa vixencia pola restauración do absolutismo con Fernando VII en 1814, tras o triunfo do liberalismo en 1820, recuperáronse as medidas desamortizadoras, sacando á venda os bens da Inquisición e dos conventos suprimidos.
As Grandes Desamortizacións do Reinado de Sabela II
Foi no Reinado de Sabela II, xa definitivamente instalados os liberais, cando se realizou a transformación do réxime da propiedade da terra entre 1835 e 1855:
A Desamortización Eclesiástica de Mendizábal (1836)
Tivo lugar no 1836 e afectou ao clero regular (conventos e mosteiros). Co decreto de 1835 suprimíronse os mosteiros das ordes monacais, a excepción daqueles que prestasen servizos de auxilio social, e co decreto de 1836 declarábase a venda de todos os bens raíces das institucións suprimidas. A finalidade era solucionar os problemas facendísticos, recadar diñeiro para financiar a guerra contra o Carlismo, ampliar os adeptos de Sabela II e desmantelar o poder económico da Igrexa.
A Desamortización de Espartero (1841)
Foi levada a cabo no 1841, continuando así a iniciada por Mendizábal. Ademais, ampliouse coa desamortización dos bens do clero secular (igrexas e capelas). O seu obxectivo era de carácter fiscal, é dicir, recadar fondos para a Facenda.
A Desamortización Civil e Eclesiástica de Madoz (1855)
Por último, en 1855 tivo lugar a desamortización de Madoz, que ademais de rematar a desamortización eclesiástica, iniciou a desamortización civil (bens propios dos municipios e comunais). Esta desamortización xerou un gran impacto na sociedade, xa que os campesiños non tiñan diñeiro para comprar as súas terras e acababan como xornaleiros para os novos donos delas.
Consecuencias e Límites da Reforma Agraria
Estas medidas supuxeron a desaparición das fórmulas xurídicas vinculadas á propiedade da terra do Antigo Réxime (mans mortas, morgados, décimos, tributos señoriais, etc.) e a liberalización do mercado de terras. De feito, púxose á venda o 20% do territorio español, o que supuña o 50% das terras cultivables. Deste proceso beneficiouse a nobreza e a burguesía, que puideron concentrar nas súas mans grandes propiedades latifundistas, especialmente no sur de España.
Gran parte dos obxectivos foron acadados, de tal xeito que se conseguiu transformar o réxime de propiedade da terra e consolidouse o Estado liberal, aínda que se poden sinalar algúns límites no proceso:
- Cambiaron os titulares, pero non se modificou a estrutura da propiedade, xa que seguiu predominando o latifundismo; tampouco os sistemas de produción, porque o incremento da superficie cultivada non foi acompañado de investimentos.
- Cabe engadir tamén que as desamortizacións foron negativas para o proceso de industrialización, porque os capitais que podían financialo foron desviados á compra de terras.
- O sistema de pago impediu que accedesen á propiedade das terras os campesiños que carecían de medios para adquirilas; ademais, víronse prexudicados pola perda das terras e pastos comunais e o endurecemento dos contratos asinados cos novos propietarios.
- O clero e os concellos perderon unha importante fonte de recursos e o patrimonio artístico da Igrexa quedou deteriorado co abandono dos conventos e mosteiros.
- En Galicia, polo mantemento do sistema foral, o que se sacou a poxa pública foron as rendas forais, o que provocou que non se alterase o sistema agrario tradicional ata o ano 1926 coa Lei de Redención de Foros.