A Razón Ilustrada: Características e Ideas Clave

A Razón Ilustrada

Os ilustrados proclaman a soberanía da razón e a exclusión de toda autoridade.

Por “razón” non entenden exactamente o mesmo que os racionalistas do XVII (a razón non son as ideas innatas).

Para eles, a razón é unha capacidade natural cultivable, unha disposición educable. As ciencias (Newton) serán o instrumento de educación que poboarán de luces á razón e garantirán o futuro da humanidade.

A razón ilustrada caracterízase por ser:

• Crítica: Descartes é crítico, pero só teoricamente; agora trátase de selo tamén no ámbito práctico e da vida cotiá. Non é tanto unha crítica negativa, como un intento de organizar racionalmente a vida humana.
• A razón crítica reacciona contra os prexuízos, contra a tradición, contra a autoridade externa, contra a superstición e contra unha determinada representación de Deus. A razón crítica é tolerante, pero vai en contra do non racional.
• Tamén é autocrítica; é capaz de analizar as súas propias limitacións e ver ata cales son os límites do seu propio coñecemento. Dálle moita importancia aos sentimentos.

A razón ilustrada caracterízase por ser:

• Empírica e analítica (inspirada en Locke e Newton). Fronte á razón racionalista chea de contidos (ideas innatas), a razón ilustrada parte da experiencia sensible para, despois dun penoso labor de experimentación cos feitos, chegar a principios racionais lóxicos. Establece, así, unha alianza entre o empírico e o racional.
• Laica: Estase a producir unha secularización do poder (orixe do poder no pacto social, non en Deus), e tamén do saber e do deber. Deísmo: Deus creou o mundo, pero non intervén nel.
• Autónoma: A razón, aínda recoñecendo os seus propios límites, é a única guía do ser humano, xa que se rexeitou a tradición. Considérase liberada de toda tutela exterior, de toda autoridade, especialmente da relixión.

As Novas Ideas da Ilustración

• Civilización: No século XVIII asóciase ao proceso como nova forma de vida racional representada polos ilustrados. Estes comezaron por contrapoñer civilización a feudalismo, achegando así un salvaxismo, un atraso. Aínda así, cada adianto foi equivalendo a un progreso.
• Humanidade: Pretenden acadar o progreso a través da razón da humanidade, pois todos poden razoar, equiparándoos á luz da razón con dereitos que teñen que ser respectados.
• Educación ou iluminación: Os ilustrados pretenden mellorar a sociedade que está sumida na ignorancia. Utilizan a ciencia e a educación como medio para acabar convertendo o Estado nun instrumento de progreso.
• Natureza: É considerada como algo bo e que o ser humano non debe contrariar. Ten que descubrir as leis desta a través da razón, ocupando o lugar da relixión.
• O progreso: É o máis salientable nesta época.

Factores da Ilustración no Século XVIII

• Políticos: Aparecen os primeiros sistemas parlamentarios. A Revolución Inglesa, a independencia de EEUU e a Revolución Francesa. Con todo, o réxime político máis estendido nesta época é o despotismo ilustrado. Os déspotas toman desta ilustración o que lles convén e fan fincapé nela para introducir certas melloras e reformas. Exemplos disto puido ser Carlos III en España, que construíu grandes monumentos, abriu avenidas, luz nas cidades… A política foi un gran auxe do dereito e con ela aparece a división de poderes, os dereitos do home e da muller como cidadáns. Ao mesmo tempo, prodúcese unha expansión colonial, compartindo e relacionando con outras culturas.
• Sociais: Prodúcese unha gran presión por parte da burguesía e tamén se desencadea a Revolución Industrial coa mecanización do traballo, descenso da mortalidade grazas á mellora das condicións de vida, sentimento de progreso na sociedade…
• Culturais: A enciclopedia ten labor de publicista, intenta divulgar a historia, a nova ciencia, a sociedade… Novos salóns de nobreza e alta burguesía, cobrando moita importancia a pedagoxía.

Presentación da ilustración como unha corrente ideolóxica optimista, baseada na confianza, na razón e na ciencia para acadar a felicidade dos seres humanos, representando unha ideoloxía da burguesía loitando contra o absolutismo e a nobreza.

O centro de experimentación é o ser humano que ten fe nos seus propios medios para dominar os problemas da vida. É a primeira cultura laica da historia de Europa. A razón ilustrada non depende da teoloxía nin tampouco ten prexuízos, establécese na crítica e con apoios na experiencia. Non depende de Deus.

A Ética Formal de Kant

Hai dúas razóns:

• A teórica: baseada no que podemos coñecer e cales son os límites do coñecemento, que son os que formulan os xuízos. A ciencia, o ser.
• E a razón práctica: que se debe facer e como se debe comportar, formulando imperativos ou mandamentos.

A ética formal de Kant non pode ser empírica, hipotética, nin heterónoma, pois debe ser racional (coñecido como a priori) con imperativos absolutos, categóricos e autónoma, xa que non establece ningún ben ou fin. Non nos di que habemos facer senón como debemos facelo, obrando con vontade.

Este deber exprésase a través do imperativo (non xuízo) que é universal e ofrece varias formulacións:

• “Obra só segundo un máximo tal que poidas querer ao mesmo tempo que se converta en lei universal”.
• Crer que a acción correcta consistirá en facer o que esixiriamos aos demais.
• Actuar de maneira desinteresada.
• Baseada na autonomía de vontade.

Os Postulados da Razón Práctica

O postulado é algo que non é demostrable pero que é un suposto necesario como condición de moral. Estes postulados non son dogmas teóricos senón presuposicións en sentido práctico. Estes postulados resultan indemostrables cientificamente pero necesarios moralmente.

• Primeiro postulado: liberdade humana: Para actuar por deber, temos que elixir non facer o contrario ao deber.
• Segundo postulado: a inmortalidade da alma: A razón ordénanos aspirar á virtude, que é a concordancia perfecta da nosa vontade coa lei moral, igual á santidade e que ao mesmo tempo esta non é posible nunha vida limitada.
• Terceiro postulado: existencia de Deus: No mundo non hai adecuación entre ser e deber ser. Deus é a realidade en que o ser se identifica con deber ser, esa virtude que proporciona a felicidade. Pero soamente a inmortalidade da alma e a existencia de Deus chegaron a garantir que virtude e felicidade se cheguen a identificar algún día.

Síntese Kantiana: Racionalismo e Empirismo

Kant fórmase no racionalismo alemán. Aceptando que na súa teoría do coñecemento lle dá moita importancia ao universal, é necesario saber as ideas innatas. Pola contra, rexeita o contacto coa realidade coa que era a experiencia, negando recorrer a Deus para afirmar a existencia da realidade externa.

Hume despertouno do seu soño dogmático, que era o optimismo racionalista, pois Kant tomaba como válido que o home só puidese coñecer todo aquilo que provén da experiencia e negando o principio de casualidade e a pretensión dun saber universal.

Obtendo como solución kantiana o coñecemento que poida relacionar o empirismo (datos da experiencia) co racionalismo (a necesidade de coñecemento), pois a ciencia tiña que ter unhas leis que valesen para fenómenos pasados e futuros. Foi a través da física de Newton como el coñece a ciencia que une as matemáticas e a experiencia. Para el as ciencias son un feito indiscutible, polo que quere comprobar se a metafísica pode pertencer ou non á ciencia, obxectivo que mostra na Crítica da razón pura, establecendo unhas condicións para que fose científico como era:

• Segundo a extensión, podían ser:
  • Analíticos: non son extensivos, pois non amplían o noso coñecemento, non comunican nada que non soubésemos.
  • Sintéticos: son extensivos, pois amplían o noso coñecemento.
• Segundo a validez, poden ser:
  • A priori: a verdade non depende da experiencia nin hai que demostralo seguido.
  • A posteriori: a súa verdade depende da experiencia. Hai que demostralo.

Pero só haberá ciencia en xuízos sintéticos a priori, que son os xuízos propios da ciencia.

Estrutura da Crítica da Razón Pura

No estudo deste coñecemento científico presente na Crítica da razón pura e que consta das seguintes partes:

• Estética transcendental: Analizando a sensibilidade, é dicir, a receptividade. Espazo e tempo son forma a priori á sensibilidade, pois son anteriores á experiencia e determinan a maneira en que a podemos ter.
• Lóxica transcendental:
  • Analítica transcendental: Analizando o entendemento, caracterizada pola capacidade de pensar ou realizar xuízos a partir de intuicións que son dotadas de sentido a través de dous tipos de conceptos: os empíricos, que proveñen da experiencia, e as categorías, que non proveñen da experiencia, son estruturas a priori do entendemento.
  • Dialéctica transcendental: Entra a razón en escena, relacionando estes xuízos en argumentacións que proporcionan coñecementos máis reais. Esta tendencia está formada polas formas a priori da razón, que son 3:
    • Idea de alma: A razón subsume os fenómenos subxectivos procedentes da experiencia interna.
    • Idea de mundo: Unifica e trata como un todo os fenómenos da experiencia interna.
    • Idea de Deus: Contidos da experiencia interna e externa, mesturando o eu co mundo.

A metafísica engloba as tres ideas transcendentais.