A Oposición ao Franquismo e o Desenvolvemento Económico (1939-1975)
A Oposición ao Réxime Franquista (1939-1975)
Contexto Histórico: Xuño 2001 – 2004
Malia os esforzos das novas autoridades por lograr impoñer un pensamento único, existiu unha oposición ao réxime que se manifestou durante a posguerra en dous ámbitos.
O Exilio
Ao finalizar a Guerra Civil moitos dos vencidos decidiron saír do seu país para evitar caer baixo o sistema represivo de Franco. Unha gran porcentaxe trasladouse a Francia, onde nun primeiro momento o goberno francés mantivo campos de refuxiados nas praias do sur, nunhas condicións de vida difíciles que provocaron a morte de moitos nenos e persoas enfermas e subalimentadas.
Non todos os exiliados saíron nos primeiros anos. Foron moitos os que tiveron que marchar en anos posteriores diante da imposibilidade de adoptar un traballo pola súa anterior pertenza a unha organización de esquerda. O goberno republicano no exilio estableceuse en México. (Doc 1)
A Resistencia Interior: O Maquis
No interior, os guerrilleiros, tamén coñecidos como *maquis* nalgunhas zonas, primeiro escaparon ao monte. Entre 1944 e 1952 a actividade guerrilleira foi moi intensa en Asturias, León, Sistema Ibérico, Galicia e Andalucía. En 1944 as guerrillas sufriron unha grave derrota no val de Arán e logo disto a maioría retiráronse cara a Francia.
A Oposición no Mundo Laboral
No mundo laboral, xunto aos problemas característicos dunha posguerra, houbo que facer fronte ao desmantelamento das organizacións sindicais.
Os anos sesenta caracterizáronse pola intensificación da oposición que pedía a restauración do sistema democrático.
A partir dos anos sesenta as accións de protesta son algo cotián e en 1962 fúndanse *Comisións Obreiras* (CC.OO.) que actúan na clandestinidade. (Doc 2) A táctica defendida por líderes como Marcelino Camacho (Doc 3) ou Julián Ariza, comunistas, foi introducirse e aproveitar as estruturas do *Sindicato Vertical* para poder chegar con máis facilidade aos obreiros.
Os Sucesos de Ferrol (1972)
Un feito importante dentro da protesta obreira foron os sucesos de Ferrol en marzo de 1972, onde como resultado do enfrontamento das *Forzas da Orde Pública* cunha manifestación de varios milleiros de persoas, houbo dous obreiros mortos e máis de vinte feridos.
As manifestacións de protesta polos feitos de Ferrol espalláronse por toda Galicia e na factoría Citroën de Vigo iniciouse unha folga que durante vinte días mantivo á cidade en tensión. Estas folgas, auténticas folgas políticas e revolucionarias, contribuíron poderosamente ao desgaste do réxime.
Oposición Política e Social
Na Igrexa Católica apréciase un cambio de actitude de boa parte da xerarquía eclesiástica e de numerosos curas.
A oposición política ao réxime aumenta:
No 1959 fundouse *ETA* como forza radicalizada do nacionalismo vasco. As accións terroristas multiplicáronse axiña despois do asasinato en 1968 de Melitón Manzanas e, como resposta a este atentado, o réxime restableceu a *Lei de Represión da Bandidaxe e do Terrorismo*.
Entre os partidos obreiros destacou a actividade do *PCE* e tiveron un destacado papel figuras como Santiago Carrillo. As emisións clandestinas de *Radio Pirenaica* mantiñan informada á oposición no interior.
O *PSOE* tivo problemas de liderado entre os socialistas no exilio e os do interior.
Un feito significativo na oposición foi o *IV Congreso do Movemento Europeo* en Múnic en 1962.
A Oposición nos Anos Setenta
Nos anos setenta a oposición interior veu de:
- O grupo *Tácito*, que pretendeu unha transformación do réxime cara a posicións democráticas.
- Na Igrexa, onde o enfrontamento máis grave foi o caso do bispo de Bilbao, Monseñor Añoveros.
- A oposición dentro do exército estivo representada pola *Unión Militar Democrática* (UMD).
- O mundo obreiro e universitario intensificou a súa actividade a través de folgas, manifestacións e protestas.
- A actividade terrorista contribuíu a crear un clima de malestar social a fins de 1974 e comezos de 1975 con numerosos atentados de *ETA*, *FRAP* e *GRAPO*.
Aínda que o réxime vía como se perdían os seus apoios fundamentais, seguía sendo contundente e duro. En marzo de 1974 foi executado o anarquista Salvador Puig Antich, o que orixinou numerosas condenas internacionais ao réxime de Franco. En 1975 aprobouse unha nova lei antiterrorista que ampliaba a aplicación da pena de morte.
O Proceso de Unidade Antifranquista
Os partidos e organizacións antifranquistas inician un proceso de unidade para conseguir para España unhas institucións democráticas.
En xullo de 1974, por iniciativa do líder do PCE Santiago Carrillo, constitúese en París a *Xunta Democrática* (Doc 4). En xuño de 1975 organízase a *Plataforma de Converxencia Democrática*, liderada polo PSOE, partido que poucos meses antes, no Congreso de Suresnes, elixiu a Felipe González como Secretario Xeral.
Tanto nun caso coma no outro, reclámase un sistema democrático e un proceso constituínte. Os contactos entre as dúas deron como resultado a *Plataxunta*.
O Franquismo: Estrutura Política e Desenvolvemento Económico
Contexto Histórico: Setembro 2005 – 2011
O triunfo dos sublevados en 1936 permitiu o establecemento dun réxime ditatorial: o *Franquismo*, longa etapa da historia de España caracterizada pola falta de liberdades e pola dura represión contra os disidentes, que foron eliminados ou tiveron que exiliarse.
A Institucionalización do Réxime
Coa Lei de Reorganización da Administración Central do Estado de agosto de 1939 (Doc 1), ponse en mans do xeneral Franco non só o mando supremo do exército co título de Xeneralísimo, senón tamén a totalidade do poder político, lexislativo e executivo como Xefe de Estado e de Goberno. É un sistema totalitario xa que o Estado intenta controlar os diversos aspectos da vida cidadá. A falta dunha constitución, a ditadura foi elaborando sucesivas leis orgánicas que permitiron a institucionalización progresiva do réxime franquista:
- *Fuero del Trabajo*
- *Ley de Cortes*
- O *Fuero de los Españoles*
A Política Económica da Posguerra: A Autarquía
A política económica da posguerra caracterizouse pola *autarquía* (aquela economía que é autosuficiente respecto ao exterior) e a intervención estatal mediante a protección da produción nacional da competencia exterior. (Doc 2)
A Crise Agrícola e o Estraperlo
Na agricultura foron características desta etapa a escaseza de abonos, a falta de maquinaria, a baixa produtividade e a redución da superficie cultivada, o que explica os problemas no abastecemento de alimentos. No medio dunha poboación que pasaba fame e miseria e que estaba nunha situación desesperada xurdiu o *estraperlo* ou mercado negro.
Na industria seguiuse unha política intervencionista e de fortes restricións legais aos investimentos estranxeiros.
O Desenvolvemento Económico (Anos 50 e 60)
A década dos anos 50 supuxo importantes cambios na orientación económica do réxime: boas colleitas, supresión da cartilla de racionamento, produciuse o acordo con Hispanoamérica que supuxo a chegada de divisas, materias primas...
Os anos sesenta e comezos dos setenta caracterizáronse por un importante desenvolvemento económico, en contraste co inmobilismo político.
O Plan de Estabilización de 1959
A necesidade de introducir cambios no modelo autárquico levou á elaboración dun *Plan de Estabilización* en 1959 (Doc 3) que tiña como obxectivos básicos: a flexibilidade da economía mediante a liberación de prezos, a supresión do intervencionismo estatal, o restablecemento da libre competencia e o reaxuste da política laboral, vencellando o aumento salarial ao aumento da produtividade. Entre 1960 e 1973 España viviu unha fase de desenvolvemento, de transformación profunda e de medre espectacular:
- O sector industrial experimentou un espectacular medre, especialmente a siderurxia e a industria do automóbil. O *Seat 600* converteuse nun símbolo da sociedade de consumo (Doc 4). En Valladolid instalouse Fasa-Renault e en Vigo Citroën.
- O sector agrícola non participou na mesma medida que o industrial do desenvolvemento.
Financiamento Exterior
Nos restantes sectores económicos existen fortes diferenzas. A construción experimentou un medre extraordinario. A balanza comercial mantívose negativa pola importación de abundante material para a industria e pola dependencia tecnolóxica do exterior. O déficit da balanza de pagos cubriuse grazas a tres recursos:
Os ingresos procedentes do turismo (Doc 6) que acudía masivamente a pasar as súas vacacións en España.
Investimentos estranxeiros que, aínda que exportaban parte dos beneficios obtidos, continuaron regularmente ata o 1973.
Aportacións dos emigrantes (Doc 5) que enviaban a maior parte das súas ganancias en Europa para mantemento das súas familias, o que significaba unha grande cantidade de divisas engadidas.
Os Derradeiros Anos do Franquismo
Os derradeiros anos do franquismo foron os máis axitados. En contra do agardado, a prosperidade económica dos anos sesenta non xerou unha maior adhesión ao réxime, senón que, pola contra, fixo xurdir unha ansia xeral de cambio e de maiores liberdades. A maior preocupación do entorno de Franco nos seus derradeiros anos foi tentar asegurar a continuidade do réxime ditatorial. Fronte a esa intención ergueuse unha crecente oposición democrática.
No 1973 o almirante Luis Carrero Blanco foi nomeado presidente do goberno e o 20 de decembro de 1973 foi asasinado nun atentado de *ETA*, feito que afectou fondamente a Franco.
Nomeou como presidente do goberno a Carlos Arias Navarro que presentou nas Cortes unha serie de reformas, pero estas propostas duraron pouco porque Arias Navarro non era partidario de cambios e porque tivo que afrontar a crise económica e unha situación social ás veces explosiva por unha oposición cada vez máis intensa, por todo o cal volveu a endurecer a súa actuación e forzou o cese do ministro Pío Cabanillas, a petición expresa de Franco, que representaba ao sector aperturista.
O 20 de novembro de 1975 morre Franco e deixa como derradeiro escrito o seu testamento político, lido aos españois por televisión por Arias Navarro.
O Inicio da Transición
Con Franco remata o franquismo e a ditadura máis longa da historia de España. *Xoán Carlos I* inicia o seu reinado anunciando a súa intención de que España debía ser unha monarquía parlamentaria. Comeza, deste xeito, un intenso período de cambio e transformación das institucións do Estado e da lexislación, que remataría coa elaboración e aprobación da Constitución de 1978. É a fase coñecida como *Transición Democrática*.
A Guerra Civil Española (1936-1939)
Contexto Histórico: Xuño 2002 – 2012
Dende o triunfo da *Fronte Popular* nas eleccións de febreiro de 1936 e a formación dun goberno republicano de esquerdas, agudizouse a radicalización que se vivía en España entre as dereitas e as esquerdas. Entre as forzas conservadoras foi tomando corpo a posibilidade de modificar a situación mediante un golpe de forza que garantise a propiedade, a relixión e a unidade de España e do exército. A Igrexa apoiou o levantamento militar e o episcopado español cualificou ao movemento militar como unha cruzada contra o comunismo e en defensa da fe católica, da tradición e da orde social.
A División Territorial e Ideolóxica
O levantamento militar do 17 de xullo, ao non triunfar en toda España, produciu unha división do territorio en dúas zonas ben diferenciadas política e ideoloxicamente. No bando sublevado (*nacionais* ou *fascistas*), o principal obxectivo é eliminar ao goberno republicano. Os republicanos (*antiespañois* ou *comunistas*), perseguen manter a igualdade constitucional e a democracia.
O Golpe de Estado e a Resposta Republicana
A sublevación, baixo a dirección do xeneral Mola, realízase a partir do 17 de xullo. O 18 de xullo, Franco autoproclámase xefe das tropas de África, decreta o estado de guerra en Canarias e Marrocos e diríxese aos españois xustificando o levantamento militar.
Todos os que intentaron opoñerse ao golpe foron reducidos e a maioría fusilados nos días inmediatos. Nos días 18 e 19 de xullo, en distintas cidades da Península, os militares conxurados intentan facerse co poder.
O presidente do goberno, Santiago Casares Quiroga non quixo entregar armas ao pobo e, desbordado polos acontecementos, dimitiu. O 19 de xullo, Manuel Azaña nomeou un novo goberno presidido por Diego Martínez Barrio que fracasou dimitindo tamén. Ese mesmo día Azaña nomea presidente do goberno a José Giral.
En setembro de 1936 o goberno de Giral dará o paso a un novo goberno presidido polo socialista Francisco Largo Caballero.
A Organización dos Bandos
O poder do goberno republicano fragmentouse: nas zonas non controladas polos rebeldes, xurdiron comités locais dominados polos partidos e sindicatos de esquerdas, que se fixeron co poder, garantiron a orde pública e controlaron as actividades económicas.
O territorio sublevado quedou en mans dun puñado de xenerais e o poder organizouse a través dos bandos, que seguindo as instrucións do xeneral Mola, estableceron un réxime autoritario. O 24 de xullo, varios dos máis importantes xefes militares sublevados, constituíron en Burgos a *Xunta de Defensa Nacional*, cos xenerais Mola, Franco e Queipo de Llano.
A Represión
As primeiras semanas despois do golpe foron dunha grande violencia con axustes de contas, execucións e asasinatos sen xuízo.
Na zona republicana a represión foi espontánea e levada a cabo por grupos radicais e case incontrolados polas súas propias organizacións.
A Non Intervención e a Axuda Estranxeira
O 1 de agosto de 1936 créase en Londres o Comité de Non Intervención. Xunto a Francia e Gran Bretaña subscribiron o acordo Italia, Alemaña, Portugal e a Unión Soviética, que prohibía a exportación directa ou indirecta de calquera material militar con destino a España, pero este comité declarouse incompetente para obrigar ao cumprimento do pactado. Italia (Doc 2) axuda con armas, avións e submariños, Alemaña vendeu armas e enviou a España a *Lexión Cóndor* e Portugal facilitou o paso de armas e víveres e enviou soldados.
O Desenvolvemento Bélico
No bando republicano formáronse diversas columnas formadas por milicianos que partiron cara ás zonas dominadas polos rebeldes. No bando sublevado mantívose a estratexia inicial de tomar Madrid. Dende o norte, diversas columnas ao mando de Mola chegaron ao Sistema Central, onde foron detidas polas milicias republicanas.
Unha vez que os sublevados conseguiron unificar o seu territorio nun só bloque chegan aos arrabaldes de Madrid e a comezos de novembro de 1936 a cidade foi cercada.
Diante da situación de perigo, o goberno republicano trasládase a Valencia, quedando en Madrid unha *Xunta de Defensa* presidida polo xeneral José Miaja.
Trala caída da fronte do norte, os republicanos desenvolveron dúas importantes ofensivas, cuxo obxectivo era frear o avance das tropas de Franco cara ao Mediterráneo. Os republicanos realizan un novo esforzo ofensivo para deter e desgastar ás tropas de Franco, a *Batalla do Ebro*, pero son derrotados polo exército nacional. Tras esta vitoria Franco desencadeou unha forte ofensiva sobre Cataluña, que lle permitiu tomar Barcelona.
En medio dunha gran tensión e de enfrontamentos entre as forzas e partidos republicanos, o coronel Casado protagonizou un golpe de Estado e as autoridades republicanas rendéronse.
O 1 de abril de 1939 Franco asinaba o derradeiro parte de guerra (Doc 7).