O movemento cantonal de 1873 na Primeira República
Pi i Margall quería negociar con carlistas e republicanos impacientes, mais en xullo de 1873 produciuse en Alcoi unha folga xeral que derivou nunha insurrección xeralizada, que se reprimiu a tiros. Axiña xurdiron os cantóns (unidades políticas territoriais soberanas que, mediante acordos libres “de abaixo a arriba”, se uniron formando a federación española), que proclamaron a República Federal. O fenómeno cantonalista desbaratou os plans de Pi e, ante a resistencia deste a reprimir os levantamentos cantonais, o goberno entrou en crise. Nicolás Salmerón substituíu a Pi na presidencia da República e comprometeuse a restablecer a orde e aprobar as reformas sociais pendentes.
Causas e características do cantonalismo
O cantonalismo xurdiu por dúas causas principais:
- Como reacción defensiva ante a posible dereitización da República.
- Como medio de presión para acelerar a implantación da República Federal.
Como movemento social, respondeu a diversas demandas sociais e políticas que tiñan como obxectivo común establecer o federalismo ata as súas últimas consecuencias. Baseábase nos seguintes piares:
- A democracia directa.
- A autonomía de municipios e deputacións.
- A supresión de consumos e quintas.
- A repartición da terra.
- Un anticlericalismo difuso.
- A defensa dos intereses das clases medias e populares.
Mais en ningún caso cuestionaron a unidade de España, a pesar da aparencia de fragmentar o Estado en cantóns independentes.
División republicana e a Lei Benot
O movemento cantonal de 1873 dividiu os republicanos entre os transixentes (Pi, Capdevila, Suñer) e os partidarios da represión. Pi intentou dar resposta a estas demandas con medidas como a Lei Benot, que regulaba o traballo dos nenos, a abolición da escravitude en Cuba e o proxecto de reorganización do exército. Mais o propio contexto de axitación fixo inviables estas medidas.
Cronoloxía da insurrección cantonal
A secuencia temporal deste movemento foi a seguinte:
- 12 de xullo de 1873: Iniciouse en Cartaxena, ao que seguiron en poucos días moitos outros cantóns (Valencia, Alacante, Almansa, Murcia, Sevilla, Salamanca, etc.).
- 20 de xullo: A represión iniciouna o presidente Salmerón.
- 21 de xullo: Salmerón declaraba piratas os barcos ancorados en Cartaxena (a frota establecida en Cartaxena e o arsenal estaban en mans dos cantonalistas).
- Finais de xullo e principios de agosto: Caeron os principais cantóns andaluces e valencianos.
- 19 de setembro: Cae o cantón de Málaga.
- Xaneiro de 1874: Cae Cartaxena, o último reduto do movemento.