Ilustración: Ideas, Progreso e Sociedade
As novas ideas: progreso, educación, humanidade, civilización, natureza
Na Ilustración prodúcese unha transformación total das ideas, grazas a Locke e Newton.
A natureza
A autonomía da razón necesita un punto de referencia: a natureza. Os científicos do século XVIII cren que é posible prescindir xa de Deus para explicar o mundo, pero non todos os filósofos seguen este camiño. Sentado isto, distínguense dous modelos de natureza entre os ilustrados franceses:
- Materialismo: a gran máquina do mundo, unha concepción estritamente mecanicista: todo se explica polo movemento de partículas materiais, que se debe a causas físicas e nega a inmortalidade da alma e a existencia de Deus. O fundador é La Mettrie, pero a exposición máis completa é a de Holbach. Ten unha intención ética e social: a natureza é a única guía do home.
- Naturalismo: a gran cadea do ser. Non só se introducen forzas na materia, senón que chega a admitir que poden ser forzas non mecánicas, senón vivas. É inspirado por Jorge Buffon, anticipa a teoría da evolución e a teoría celular.
Con todo, a natureza utilízase con ambigüidade: pode ser o universo, a natureza humana no seu aspecto racional ou mesmo o suposto estado “natural”.
Progreso e educación
A idea de progreso, unha das dominantes na Ilustración, é relativamente nova. A actitude crítica ante o pasado facía evidente que se estaba no século das luces. Agora o “mundo mellor” está no futuro, e o progreso é o resultado das leis inmanentes da natureza. Agora ben, a fundamentación do progreso varía duns autores a outros:
- O naturalismo, ao elaborar unha incipiente teoría da evolución, abría o camiño á idea do progreso. Pero tamén os materialistas mecanicistas atoparán un camiño para xustificalo.
- As ideas de Bacon acerca do desenvolvemento técnico calaron en moitos autores ao comezo da revolución industrial, e nada tiña de estraño que un economista considerase o progreso técnico como a solución para a miseria.
- Rousseau parece non crer no progreso, mesmo afirma a dexeneración do home. Con todo, cre nunha posible mellora do home mediante a educación, e da sociedade mediante a reforma.
- O empirismo de Locke, ao considerar que a mente humana nace coma unha páxina en branco, converte a educación no medio para progresar a sociedade. A educación ilustrada converte ao alumno nunha persoa capaz de se valer da súa propia razón e tería que ser o mellor medio para difundir a cultura.
A sociedade, humanidade e civilización
A filosofía social e política da Ilustración desenvólvese, sobre todo, en Francia, aínda que a Constitución inglesa exerce sobre os franceses unha indubidable fascinación. Touchard distingue tres correntes distintas:
- Liberalismo aristocrático: representado por Montesquieu, segundo o cal a orixe da sociedade e o dereito non se atopa nun contrato social, senón na natureza do home, e varía segundo as circunstancias xeográficas e climatolóxicas. O máis interesante da súa obra é a idea de que calquera forma de goberno debe ser moderada por diversos contrapesos, como a separación de poderes.
- Utilitarismo político: a maioría dos ilustrados franceses son conservadores en canto á política. Voltaire, por exemplo, non cría na igualdade social. Por outra banda, o que lles interesa non é a igualdade senón “a maior felicidade para o maior número”. É, pois, un utilitarismo político.
- Rebeldías e utopías: aínda non existía un proletariado estrito, polo que as ideas democráticas e igualitaristas foron defendidas por pensadores illados: rebeldes ou utópicos. Aquí destaca Rousseau, que cría no paso do estado natural ao de sociedade co proxecto utópico dun regreso ao primeiro sen abandonar o segundo. Ademais, haberá autores que defendan teorías comunistas ou populistas e tamén proxectos pacifistas, como o de Kant.