Historia da Península Ibérica: Neolítico, romanización e Idade Media

O Neolítico: revolución agropecuaria e social

O Neolítico, literalmente «pedra nova», foi unha auténtica revolución para as colectividades humanas, porque supuxo que por primeira vez o ser humano podía controlar o abastecemento de alimentos tras aprender a cultivar plantas e domesticar animais. O home deixa de ser exclusivamente depredador para producir os seus propios alimentos; malia isto, non abandona do todo a caza, a pesca e a recoleción. Estes descubrimentos deron lugar a un importante incremento da poboación e á aparición dos primeiros poboados estables. A sedentarización favoreceu a especialización e a división do traballo, o que propiciou a xeración de excedentes, a aparición de propiedade privada e a diferenciación social.

Un cambio climático con aumento das temperaturas pode ser a orixe da necesidade destes cambios. O Neolítico desenvolveuse na Península entre o 6.000/5.500 e o 3.000 a. C., con bastante atraso con respecto aos núcleos de Oriente, onde xurdira entre o 10.000 e o 8.000 a. C. O Neolítico introduciuse na Península Ibérica pola zona costeira mediterránea da man de pobos chegados por mar e procedentes do Próximo Oriente. A nova forma de vida pronto se estendeu desde Cataluña ata Andalucía e o sur de Portugal; as zonas máis afastadas da costa mediterránea quedaron algo illadas das novidades e foron recibidas máis tarde.

Perfeccionáronse as técnicas de fabricación de utensilios de pedra co xurdimento do pulido. Diversificáronse e especializáronse os instrumentos: atopamos aixadas, fouces ou muíños de man para moer o gran. Achegas importantes foron a cerámica para almacenar e cocer os alimentos —graza á cal aumentou a esperanza de vida de vellos e nenos—; o trenzado de fibras como a vimbia para facer cestos; e o fuso e o tear para elaborar os primeiros tecidos.

Nunha primeira fase neolítica mantéñense modos de vida antigos xunto cos novos; por exemplo, segue sendo común a vida en covas e abrigos naturais. Aínda que practicaban a agricultura e a gandería, a caza e a recolección seguían sendo actividades moi importantes. A gandería era a principal fonte de alimentación nalgunhas áreas. Destaca a presenza dunha cerámica denominada cardial, cunha decoración feita a base de impresións de conchas de moluscos (Cardium edule) sobre o barro fresco.

A partir do ano 4.000/3.500 a. C. comeza unha nova fase do Neolítico. Está relacionada coa chegada de novos poboadores procedentes do leste. A agricultura vai gañando terreo como fonte principal de alimentación: os produtos cultivados fanse máis variados e aos cereais (trigo e cebada) engádense as leguminosas. A caza e outras actividades tradicionais van perdendo peso.

Aparición dos primeiros poboados e cultura material

Aparecen verdadeiros poboados que agora se sitúan en zonas máis chans e axeitadas para o cultivo. No sueste peninsular este período coñécese como Cultura de Almería; en Cataluña desenvólvese a chamada Cultura de sepulcros de fosa, caracterizada pola presenza de necrópoles. Un descubrimento importante desta época foi a minaría.

Desde o punto de vista cultural destaca a pintura levantina dos abrigos rupestres, que se caracteriza pola monocromía (unha soa cor: vermello, negro ou branco) e pola representación, entre esquemática e naturalista, da figura humana formando escenas, ao contrario das covas do Paleolítico, onde os humanos case non aparecen (salvo mans) e os animais son realistas e illados. Hai bos exemplos en El Cogul (Lleida) e La Valltorta (Castellón).

Cara ao final do Neolítico, no Calcolítico (3.500–2.200 a. C.) xorde o megalitismo: construcións feitas con grandes bloques de pedra (megálitos). As principais formas son: o menhir (pedra fincada), o dolmen (en Galicia, mámoa), enterramento colectivo con cámara formada por pedras verticais cubertas por outras horizontais; e o cromlech ou círculos de menhires, posiblemente relacionados con cultos propiciatorios.

Os pobos prerromanos

Denomínanse pobos prerromanos os poboadores que vivían na Península Ibérica cando empezou a conquista romana. Son o resultado da relación entre culturas que xa existían na península e achegas foráneas —indoeuropeas, fenicias, gregas e cartaxinesas— a partir do ano 1000 a. C.

Tartessos. Desenvolveuse no suroeste peninsular na primeira metade do primeiro milenio a. C. Textos gregos e bíblicos falan dunha civilización moi rica e dun rei, Argantonio. Tartessos tivo un importante comercio cos fenicios (minerais como ouro, prata e cobre) e certo desenvolvemento agrícola.

Iberos, celtas e celtíberos. Durante o primeiro milenio conformáronse na Península dúas grandes tradicións culturais: a celta e a ibérica. O contacto entre ambas foi intenso na zona central da península e xurdiu a cultura celtibérica.

Os Iberos: pobos do sur e do levante. Na área mediterránea e meridional habitaron diversos pobos (indíxetas, ilergetes, ... ) que tiñan trazos comúns, pero que non formaron nunca unha unidade política. A súa cultura resulta da influencia dos pobos colonizadores do Mediterráneo (fenicios, gregos e, máis tarde, cartaxineses) sobre as poboacións indíxenas. A súa economía baseábase fundamentalmente na agricultura (cereais, vide, oliveira), no cultivo do liño e do esparto, na metalurxia (destacando a fabricación de armas de ferro) e na gandería. Tivéron unha importante actividade comercial e chegou incluso a acuñarse moeda propia.

Os poboados solían estar amurallados e localizábanse en lugares de fácil defensa. A sociedade ibera era tribal e moi xerarquizada en función do poder económico e militar. A súa organización política estaba influída polo modelo da cidade-Estado dos fenicios e gregos. No ámbito artístico destacaron pezas funerarias e escultóricas como a Dama de Elx e a Dama de Baza.

Celtas: pobos do interior e do norte. Os celtas, de lingua indoeuropea, procedían de Europa Central e penetraron na Península en diversas ondas entre o 1000 (estes primeiros instálanse en Cataluña e no val do Ebro e dan lugar á cultura dos campos de urnas) e o 500 a. C. Formaban tribos que se asentaron no centro, oeste e franxa cantábrica, mesturándose con máis ou menos intensidade coas poboacións autóctonas. Nuns predominaba a agricultura (vacceos, arévacos), noutros a gandería (lusitanos) e coñecían a metalurxia do bronce e do ferro. Non coñecían a escritura e deixaron grandes esculturas de animais —os verracos— ligadas a cultos gandeiros (por exemplo, os Toros de Guisando).

Galaicos, ártabros, ástures, cántabros e vascóns (pobo de orixe pouco coñecida, asentado no territorio desde tempos antigos) ocuparon desde Galicia ata os Pireneos aragoneses. Eran pobos con economía baseada na gandería, recolección e pesca; a agricultura era escasa. Foron asumindo avances técnicos como a metalurxia do ferro. Destacan os castros, característicos de Galicia e zonas adxacentes do norte de Portugal, Asturias e León. A cultura castrexa (séculos VIII a. C. – I d. C.) é unha cultura indíxena influenciada polos celtas, que habita os castros: poboados defendidos por fortificacións (murallas, foxos, terrapléns) que acollen construcións domésticas de planta circular, muros de pedras irregulares e cubertas cónicas de troncos, ramas e palla reforzadas con lama. Os castrexos non formaron unha unidade política, senón grupos máis ou menos homoxéneos e independentes; a estratificación social maniféstase nas xoias (especialmente o torque) e en prácticas máxicas e de adiviñación. Exemplos en Galicia: Castro de Santa Tegra (Pontevedra), Viladonga (Lugo).

Conquista e romanización

A conquista respondeu basicamente a razóns estratéxicas —controlar o extremo occidental do Mediterráneo— e económicas —explotación de recursos mineiros (prata, ouro, cobre, chumbo) e agrícolas (cereais, aceite, vide). A conquista prolongouse entre o 218 a. C. e o 19 a. C.

1ª fase: leste e sur (218–206 a. C.)

O inicio da conquista enmárcase no contexto da Segunda Guerra Púnica (enfrontamento entre Roma e Cartago pola hexemonía no Mediterráneo occidental). O detonante da guerra foi a conquista de Sagunto, aliada de Roma, polos cartaxineses. Roma acabou invadindo as posesións cartaxinesas en Hispania a finais do século III a. C.

2ª fase: centro e occidente (154–133 a. C.)

Nestes territorios atoparon forte resistencia dos nativos, producíndose longas e custosas guerras: as guerras lusitanas (154–137 a. C.) e as guerras celtibéricas (154–133 a. C.). Viriato, líder lusitano, e a férrea resistencia celtibérica en Numancia simbolizan esta dificultade.

3ª fase: sometemento do norte (29–19 a. C.)

En tempos de Octavio Augusto (29–19 a. C.) produciuse o sometemento dos pobos do norte: cántabros, galaicos (callaeci), astures e vascóns. A guerra de guerrillas e o heroísmo destes pobos significaron para os romanos un grave problema (o suicidio colectivo dos cántabros no monte Medulio é un exemplo do valor destes guerreiros).

A romanización foi a introdución en Hispania, por vía pacífica ou pola forza, dos elementos da organización social, económica, política e cultural romanas. O proceso foi máis intenso no leste e no sur —onde vivían pobos máis desenvolvidos e onde a conquista foi máis temperá— e máis débil no norte montañoso. Para logralo utilizaron varios instrumentos:

• Organización administrativa: división en provincias (no inicio Hispania Citerior e Ulterior; en época de Augusto: Baetica, Lusitania e Tarraconensis; nos séculos III–IV ampliáronse e creáronse dioceses e provincias como Gallaecia, Cartaginensis, Tarraconensis, Lusitania, Baetica e Baleárica).
• Conventus iuridici: unidades xudiciais e administrativas dentro das provincias, con funcións de recadación e recrutamento militar e cunha capital en cada conventus.
• Cidades: fundáronse moitas (Itálica, Pompaelo, Barcino, Híspalis, Emérita Augusta...). As cidades romanizadas acadaban o estatus de municipia de dereito romano.
• Exército e campamentos: orde militar que favoreceu a romanización; os campamentos déixanse como núcleos urbanos ao longo do tempo.
• Rede viaria: unha ampla rede de calzadas (uns 20.000 km) vertebrou a Península: a Vía Augusta (costa mediterránea), a Vía da Prata (Astorga–Mérida–Sevilla) e a vía de Astorga a Burdeos (base do Camiño de Santiago).

Os romanos deixaron numerosas obras públicas: acueductos (Segovia, Mérida), teatros (Mérida), anfiteatros (Tarragona), murallas (Lugo), faros (Torre de Hércules en A Coruña)... A romanización tamén manifestouse culturalmente coa difusión do latín e do dereito romano. O latín impúxose como lingua oficial e privada e desfixo as linguas prerromanas (só subsistiu a lingua dos vascóns), sendo substrato das linguas romances: castelán, galego e catalán. Algúns hispanos destacaron na vida cultural romana (Séneca, Quintiliano) e mesmo chegaron a emperadores (Adriano, Traxano, Teodosio).

A monarquía visigoda

A presenza dos visigodos na Península prodúcese no século V: en 409 outros pobos (suevos, vándalos e alanos) entraran en Hispania e, por encargo de Roma, os visigodos instalaronse para someter eses grupos. Ao caer o Imperio romano de Occidente, os visigodos estableceron o seu reino na Galia; a derrota en Vouillé (507) fronte aos francos provocou o seu desplazamento cara á Península Ibérica —conservando, iso si, Septimania na antiga Galia— e fixaron a capital en Toledo.

Consolidación do reino: Leovigildo (569–586) realizou campañas militares que supuxeron o sometemento de diversos inimigos: control dos vascóns mediante fortalezas, vitoria sobre núcleos hispano-romanos como Córdoba, anexión do reino suevo no 585 (noroeste peninsular) e redución do poder bizantino no sueste peninsular. A unidade xurídica e relixiosa foise construíndo: Leovigildo intentou inicialmente a imposición do arrianismo entre os hispanorromanos, sen éxito; co seu fillo Recesvinto producíuse a fusión legal no Liber Iudiciorum (Fuero Juzgo), baseado en principios do dereito romano. Recaredo, no III Concilio de Toledo (589), converteuse ao catolicismo e a relixión unificouse en todo o reino.

Reforzamento do poder real: a institución visigoda máis importante foi a Asemblea de Homes Libres, composta polos nobres que elixían ao rei; os reis intentaron reforzar o seu poder mediante cambios protocolares e cerimoniais e procurando a sucesión do fillo (Leovigildo propiciou a sucesión por herdanza). O rei gobernaba con axuda do Officium palatinum, composto por condes e altos funcionarios; tamén existía a Aula Regia ou Consello Real, órgano consultivo formado pola aristocracia, e os Concilios de Toledo, que evolucionaron de reunións de bispos a cámara lexislativa que contribuíu a lexitimar a autoridade real. O IV Concilio de Toledo (633), con intervención de San Isidoro, reforzou a idea de que o rei debía ser designado pola aristocracia e polos bispos e que a monarquía non podía acosar ao reino de forma despótica.

Non obstante, as debilidades do estado visigodo eran evidentes: a natureza electiva da monarquía xeraba inseguridade e conflitos sucesorios. En liñas xerais, a transición cara a unha unidade xurídica e relixiosa foi un dos logros máis relevantes do período.

Os musulmáns na Península Ibérica

No ano 711 os musulmáns procedentes do norte de África, aproveitando a crise interna dos visigodos, invadiron a Península e cun exército de arredor de 7.000 homes derrotaron ao rei Rodrigo. Tras o control de Hispania, avanzaron cara ao norte ata seren freados polos francos en Poitiers. Estas conquistas foron tamén parte da expansión da nova relixión islámica iniciada na época de Mahoma.

Evolución política. A Península converteuse nunha provincia do Califato Omeya de Damasco co nome de Al-Ándalus. Tras a revolución abasí, un supervivente omeya, Abd al-Rahman I, refuxiouse en Al-Ándalus e proclamouse emir (756), declarando a independencia política: remataba a etapa do Emirato dependente (711–756). O Emirato independente (756–929) foi unha época de inestabilidade pola existencia de rebelións internas e polas presións dos reinos cristiáns do norte. En 929 Abd al-Rahman III proclamouse califa; o Califato de Córdoba (929–1031) foi o período máis brillante a nivel político, económico e cultural.

Logo da fragmentación do Califato, xurdiron os reinos de taifas, o que debilitou Al-Ándalus. Tentativas de reunificación por parte de pobos do Magreb (almorávides e almohades) foron efémeras; o último reino que perdurou foi o nazarí de Granada ata 1492.

Economía e sociedade. A agricultura foi a actividade principal, favorecida pola introdución de técnicas de regadío e novos cultivos (arroz, cítricos, amoreira, azafrán...). Nas cidades floreceu o artesanato (téxtiles, papel) e o comercio de artigos de luxo (seda, coiro, prata). O comercio foi importante pola posición da Península nas rutas entre África e Europa. A economía baseábase en moedas fortes: dinar de ouro e dirhem de prata.

A sociedade era complexa e diversa, dependente da orixe étnica e da relixión: a minoría aristocrática árabe controlaba a terra e os cargos; a poboación campesiña estaba formada por bérberes e muladís (hispano-visigodos convertidos ao islam); xudeus e mozárabes tiñan unha situación de menor dereito e maiores impostos; os escravos ocupaban o último chanzo social. A maior parte da poboación vivía no rural, pero os musulmáns potenciaron as cidades: murallas, cidadela, medina con zocos e mesquita principal. Córdoba destacaba con máis de 300.000 habitantes; outras cidades importantes foron Toledo, Almería, Zaragoza e Mallorca. No arte destacan monumentos como a Alhambra, a Xiralda de Sevilla e a mezquita-catedral de Córdoba.

Reconquista e repoboación

A Reconquista é o proceso polo cal os reinos cristiáns da Península retomaron territorios que estaban en mans dos musulmáns. O termo é discutible, pois parte da visión dos reinos cristiáns como continuadores dos visigodos. Foi un proceso relixioso e militar, lento e discontinuo no tempo.

Séculos VIII–X: nacemento do Reino de Asturias

Os musulmáns non controlaron totalmente a Cordilleira Cantábrica, onde se refuxiou a poboación cristián-visigoda: este núcleo de resistencia deu lugar ao Reino de Asturias. Ao longo dos séculos IX–X avanzaron ocupando o val do Douro; en 914 a capital trasladouse a León e o reino tomou o nome de Reino de León, do cal naceron Castela, Galicia e Portugal.

Ao sur dos Pireneos, os francos estableceron a Marca Hispánica, dividida en condados que, ao independizarse, deron lugar aos futuros reinos de Navarra e Aragón e aos condados cataláns.

Séculos XI–XIII: avance cristián e repoboación

Durante estes séculos prodúcese o gran avance reconquistador debido á fragmentación do poder en Al-Ándalus. Os reinos de León e Castela ocuparon o val do Tajo; o val do Ebro foi ocupado por Aragón e os condados cataláns. No matrimonio entre Petronila de Aragón e o conde de Barcelona Ramón Berenguer IV (1150) Aragón e os condados cataláns quedaron gobernados pola mesma persoa. Na segunda metade do século XII e inicio do XIII tomáronse o curso medio do Guadiana e os altos cursos do Turia e Xúquer. A chegada dos almohades freou temporalmente o avance cristián. O século XIII foi das grandes conquistas: Castela tomou o val do Guadalquivir, Córdoba, Xaén e Sevilla (1248) con Fernando III; Aragón conquistou Valencia e Mallorca con Jaume I. O reino nazarí de Granada foo o último en subsistir ata 1492.

Repoboación: proceso de ocupación e colonización cristiá das terras reconquistadas. Houbo varios modelos:

• Presura (aprisio): tipo de repoboación documentado en Galicia, val do Douro e valles pirenaicos (s. VIII–XI), no que o rei autorizaba asentamentos que convertían as terras en propiedade de quen as ocupaba.
• Carta de poboamento: documento polos cales reis ou señores outorgaban privilexios a grupos para repoboar zonas de interese económico ou estratéxico (moi usadas entre os séculos IX e XIII).
• Doazóns ás Ordes Militares: Santiago, Alcántara, Montesa, etc., que recibían grandes lotes de terras para repoboar e defender territorios (especialmente na submeseta sur e no Maestrazgo).

O réxime feudal e a sociedade estamental

O feudalismo foi o sistema político, económico e social dominante en Europa occidental durante gran parte da Idade Media, especialmente entre os séculos IX e XII. O seu establishment debeuse á inseguridade provocada polas invasións (viquingos, musulmáns, etc.) e á debilidade dos Estados. A poboación buscaba a protección dos nobres e os reis precisaban o apoio desa nobreza.

No feudalismo clásico, o rei ou un señor concedía a un vasalo —normalmente de menor rango— o feudo (terras, rendas ou cargos públicos), denominado beneficium. A cambio, o vasalo prometía fidelidade e axuda militar e de consello. Co tempo, o feudo converteuse no señorío, onde os campesiños recibían protección a cambio de traballo e tributos. O señor tiña dereitos sobre a administración, a recadación e a xustiza no seu dominio.

Na Península, a Reconquista e a repoboación atenuaron o feudalismo en determinadas zonas, xa que a necesidade de repoboar provocou a concesión de privilexios a campesiños libres e outras figuras. Houbo, con todo, dous trazos comúns: a debilidade do poder monárquico e o fortalecemento dos señores, laicos e eclesiásticos. A sociedade feudal organizouse en tres estamentos: nobreza, clero e pobo chan; pódese simplificar en privilexiados (nobreza e clero) e non privilexiados (campesiños).

Na Península destacaron figuras como os cabaleiros viláns (non nobres pero con certas vantaxes legais), pequenos propietarios libres (especialmente en Castela) e os cidadáns urbanos que se foron estratificando en patriciado urbano, grupo intermedio (mercadores, artesáns agrupados en gremios) e grupo inferior (criadas, ademais de xudeus e mudéxares en barrios propios).

As crises baixomedievais

O século XIV foi un período de crise demográfica, económica e social que se prolongou en boa parte do século XV. Fréase a expansión económica dos séculos XII–XIII e prodúcese unha grave crise en Europa: a produción agrícola diminúe pola sucesión de malas colleitas —o clima empíorase (máis frío e chuvias)—, as técnicas agrícolas son anticuadas e falta abono; todo isto coincide cunha poboación aínda elevada.

As epidemias: coa estabilidade sanitaria deficiente, a poboación foi presa fácil das epidemias; a máis dramática foi a Peste Negra (transmitida por pulgas de ratas), que chegou a Europa en 1346 e á Península en 1347–1348. En conxunto, perdeuuse arredor do 25% da poboación (efectos maiores en Aragón e Cataluña; en Castela os efectos foron algo máis suaves, cunha reducción aproximada do 16%). A diminución da poboación deixou moitos campos incultos, o que afectou gravemente aos señores grandes propietarios, que presionaron aos reis e endureceron condicións para os campesiños.

As reaccións populares manifestáronse en revoltas antiseñoriais (as remensas en Cataluña, as irmandades galegas) e en conflictos urbanos (por exemplo, en Barcelona entre a Biga e a Busca). A inestabilidade agravouse por loitas pola coroa alentadas pola nobreza en distintos reinos. Outro efecto grave foi a ruptura da convivencia entre cristiáns e xudeus, que desembocou en pogroms e matanzas (por exemplo, 1391), con miles de vítimas e moitos conversos forzados.

Desde o punto de vista económico, a escaseza de man de obra e a crise agrícola favoreceron a gandería extensiva e transhumante en Castela; os privilexios da Mesta aumentaron para compensar a perda de rendas agrarias. A artesanía e o comercio interior sufriron pola diminución do número e do poder adquisitivo dos consumidores, aínda que o comercio exterior, por exemplo a exportación de la, mantívose ou mesmo medrou nalgúns casos.

Caso galego. A Revolta Irmandiña (s. XV) foi unha insurrección social en Galicia, motivada por fame, epidemias, abusos da nobreza e guerra civil en Castela. As clases populares organizaron irmandades co permiso do rei, e no 1431 as tropas populares, capitaneadas por Roi Xordo, asaltaron fortalezas e castelos; atacaron incluso Santiago de Compostela, pero foron derrotados polas forzas episcopais e nobres.

Glosario e definicións (termos clave)

Economía depredadora: forma de explotación dos recursos desenvolvida durante o Paleolítico (2,5 millóns a. C. ata o 10.000 a. C.), baseada na caza e recolección. Un dos principais xacementos que permite estudala é Atapuerca (Burgos).

Megalitismo: cultura da Europa atlántica e do Mediterráneo occidental no Neolítico final e inicios da Idade dos Metais (arredor do 4.000 a. C.), caracterizada pola construción de monumentos funerarios con grandes pedras (dolmens, sepulcros de corredor, tholos).

Castro: asentamento fortificado en altura propio do noroeste peninsular desde aproximadamente o 1200 a. C. ata a chegada dos romanos. A poboación dedicada á agricultura, gandería, pesca e marisqueo e á metalurxia habitaba estes poboados.

Guerras cántabras: enfrontamentos finais do século I a. C. entre o emperador Augusto e os pobos do norte (cántabros, astures, galaicos) que remataron coa conquista romana completa da Península.

Conventus: entidade administrativa e xudicial romana que existiu en Hispania durante o s. I d. C.; desempeñaba funcións xurídicas, administrativas e relixiosas. A actual Galicia dividíase en varios conventus (Lucensis, Bracaraugustanus e parte do Asturum).

Bárbaros: termo usado polos romanos para designar aos pobos non romanizados que frecuentemente entraban nas expansións fronteirizas do Imperio (visigodos, vándalos, alanos, suevos, etc.).

Aula Regia: órgano político-visigodo consultivo (tradición xermánica) que agrupaba á palatina aristocracia e aos xefes militares, con funcións consultivas e xudiciais, colaborando nas tarefas lexislativas cos reis.

Manso: tipo de explotación agraria da Alta Idade Media, baseado na relación dun campesiño coas terras cedidas polo señor (reserva señorial), que comprendía vivenda, terras de cultivo e dereitos de uso; a cambio o campesiño realizaba traballos na reserva e pagaba rendas ou servizos.

Marca Hispánica: franxa defensiva creada por Carlomagno no s. VIII ao sur dos Pireneos para frear o avance musulmán, formada por condados vassalos do rei franco; co debilitamento do poder franco estes condados independentezaron e deron lugar a Navarra, Aragón e aos condados cataláns.

Presura (aprisio): tipo de repoboación empregada en valles do norte (Miño, Douro, valles pirenaicos) entre os s. VIII–XI; o rei autorizaba o asentamento e cultivación de terras que pasaban a ser propiedade do ocupante.

Mozárabe: cristiáns de orixe hispanorromana que viviron en Al-Ándalus durante a dominación musulmá; foron discriminados e pagaban máis impostos, aínda que nalgúns períodos gozaron de tolerancia; contribuíron á arte e á iluminación de códices ao emigrar ao norte.

Taifas: pequenos reinos en que se fragmentou Al-Ándalus tras a caída do califato (1031). Houbo taifas de orixe árabe, bereber e muladí; algunhas pagaban parias aos reinos cristiáns para evitar ser conquistadas.

Carta de pobemento: documento regulador da repoboación concedido por reis ou señores aos poboadores, con privilexios, normas de organización municipal e exencións de certas obrigas feudais. Unha das máis antigas é a de Brañosera.

Mesta: asociación de gandeiros de ovellas que regulaba a transhumancia e protexía os intereses dos grandes gandeiros casteláns; reunida en 1273 por Alfonso X, gozou de importantes privilexios ata ser abolida no s. XIX.

Converso: persoa que acepta unha crenza relixiosa diferente da que profesaba, usado especialmente para xudeus convertidos ao cristianismo nos s. XIV–XV, moitos dos cales foron sospeitosos ante a Inquisición.

Xuntas do Reino de Galicia: institucións do s. XVI presididas polo gobernador e capitán xeneral de Galicia, representantes do reino ante a Coroa, integradas por deputados das cidades e reuníndose por petición do rei para asuntos fiscais, militares e peticións do Reino.

Terzos: unidades militares profesionais creadas por Carlos I para as campañas en Italia; organizaron o predominio da infantaría sobre a cabalaría e foron decisivas nas guerras dos séculos XVI–XVII (famosos os Terzos de Flandres).

Gran Armada: gran flota de preto de 130 navíos armada por Felipe II en 1588 para invadir Inglaterra; dirixida polo duque de Medina Sidonia, fracasou pola meteoroloxía e outros factores, supuxo un golpe para a potencia naval española.

Morisco: musulmán convertido ao cristianismo tras as medidas dos Reis Católicos (1502 en Castela) e de Carlos I (1526 en Aragón); mirados con recelo e, tras revoltas, expulsados en 1609 por Felipe III (uns 300.000 saíron, con forte incidencia en Aragón e Valencia).

Unión de armas: proxecto de 1625 de Olivares para crear un exército común de todos os reinos da monarquía hispánica, repartindo a carga militar e fiscal; xenerou oposición en Aragón, Valencia, Cataluña e Portugal.

Valido: persoal de absoluta confianza do rei nos séculos XVII–XVIII que acumulaba gran poder; a figura tivo connotacións negativas por fracasos e corrupcións.

Decretos de Nova Planta: conxunto de decretos (1707–1716) de Felipe V que suprimiron as institucións propias dos territorios da Corona de Aragón e implantaron normas de tipo castelán, centralizando o poder tras a Guerra de Sucesión.

Paz de Utrecht: tratados (1713–1715) que remataron a Guerra de Sucesión, alteraron o equilibrio europeo e supuxeron perdas territoriais e comerciais para España (Menorca, Gibraltar, etc.).

Motín de Esquilache: levantamento popular en Madrid (1766) contra as reformas do ministro italiano Esquilache e por outros motivos económicos; supuxo o relevo ministerial e a moderación das reformas de Carlos III.

Catastro de Ensenada: proxecto fiscal do marqués de Ensenada (reinado de Fernando VI) para racionalizar os impostos e servir de base á Única Contribución; o proxecto fracasou pola oposición dos privilexiados pero é unha fonte histórica fundamental.

Regalismo borbónico: política dos borbóns que incrementou o control real sobre a Igrexa (nomes e ingresos eclesiásticos, censura, etc.), exemplo de absolutismo ilustrado en España.

Despotismo ilustrado: estilo de goberno característico dos séculos XVIII co repertorio reformista da Ilustración aplicado polos monarcas absolutos (Carlos III, por exemplo), que buscaban modernizar administración, economía e educación sen alterar a estrutura estamental.

Antigo Réxime: denominación do sistema político e socioeconómico prevalecente nos séculos XVI–XVIII, baseado na agricultura, sociedade estamental e monarquía absoluta, que entrará en crise coa Revolución Francesa.

O contido mantén a totalidade da información orixinal pero corrixida en ortografía, puntuación, gramática e capitalización, e estruturada con cabeceiras e listas para mellorar a lectura e o SEO.