Fundamentos da Educación Socioafectiva: Teorías e Neurociencia

1. Fundamentación Teórica da Educación Socioafectiva

Os fundamentos da educación socioafectiva deben buscarse nas grandes achegas da pedagoxía e da psicoloxía desde finais do século XIX:

• Os movementos de renovación pedagóxica, que coas súas diversas ramificacións (Escola Nova, Escola Activa, etc.) propuñan unha educación para a vida a partir da formación da personalidade integral do alumno. Neste marco, a afectividade xogaba un papel importante. Algúns dos principais representantes destes movementos son Montessori, as irmás Agazzi e Freinet.
• A psicoterapia, que pode considerarse como unha terapia emocional, pois céntrase nos trastornos emocionais como a ansiedade, o estrés, a depresión, etc. Como grandes correntes da psicoterapia destacan a psicanálise de Freud, a psicoloxía humanista de Rogers e a psicoterapia racional emotiva de Albert Ellis.

Carl Rogers desenvolveu a teoría da terapia centrada na persoa na que a empatía é fundamental para lograr a comunicación entre o terapeuta e o paciente ou entre os seres humanos.

Albert Ellis é o creador da teoría da terapia racional emotiva (TRE), que trata sobre as causas das emocións humanas contraproducentes.

• A teoría das intelixencias múltiples de Gardner, que se fundamenta na idea de que a persoa debe abordar diferentes tipos de problemas e cuestiona o reducionismo con que se contemplaron as cuestións da intelixencia desde a educación. A súa proposta é ampliar o campo de acción educativa, habitualmente reducido ao lóxico-matemático e á intelixencia lingüística, estendendo as que denominou intelixencias múltiples: musical, cinético-corporal, lóxico-matemático, lingüística, espacial, interpersoal e intrapersoal.

Especialmente relevante é o seu concepto da intelixencia intrapersoal, que fai referencia á capacidade de identificar as propias emocións, analizalas, describilas, poñerlles nome e avalialas. A intelixencia interpersoal refírese á capacidade de relacionarse axeitadamente e abarca o conxunto do que coñecemos como “cualidades sociais”.

• A teoría da intelixencia emocional de Goleman, que se inspira nas ideas de Gardner sobre intelixencia intrapersoal e interpersoal, para desenvolver o concepto de intelixencia emocional.

Segundo Goleman, os elementos construtivos da intelixencia emocional son: “vivir e coñecer as propias emocións”, “regular as emocións”, “motivarse a si mesmo”, “recoñecer as emocións dos demais”, “establecer relacións”.

As tres primeiras fan referencia á competencia persoal e as dúas últimas á competencia social. A competencia persoal e a social conforman a intelixencia emocional.

Polo tanto, a intelixencia emocional é a capacidade humana de sentir, entender, controlar e modificar os estados emocionais nun mesmo e nos demais co obxectivo de mellorar as relacións entre as persoas.

• A neurociencia permitiu coñecer mellor o funcionamento cerebral das emocións. Así, por exemplo, saber que as emocións disparan respostas fisiolóxicas (taquicardia, sideración, etc.) ou que unha diminución do nivel de serotonina pode provocar depresións.

Algunhas das respostas fisiolóxicas de emocións básicas:

• Alegría: diminución da frecuencia cardíaca, elevación das comisuras da boca, grande actividade motora, aumento da tensión muscular, apertura de ollos e boca, aparición de risa ou sorriso.
• Tristura: aumento leve da frecuencia cardíaca, diminución do ton muscular, orientación cara abaixo das comisuras da boca, problemas de sono, aumento ou diminución do apetito, dificultade de concentración.
• Medo: aumento da frecuencia cardíaca, aumento da tensión muscular, aumento da sudoración, alteración da función respiratoria, trastornos gástricos, sequidade na boca.
• Sorpresa: desaceleración da frecuencia cardíaca, aumento brusco da actividade, interrupción puntual da respiración, dilatación das pupilas, elevación da parte interior e exterior cellas, elevación das pálpebras superiores, descenso da mandíbula, apertura da boca.
• Ira: aumento da actividade, aumento da frecuencia cardíaca, aumento da presión sanguínea, aumento da tensión muscular, calor no rostro.
• O noxo: elevación moderada da frecuencia cardíaca, variacións no volume sanguíneo, elevación da tensión muscular xeral e frecuencia respiratoria, descenso e unión das cellas, elevación das meixelas, fruncimento do nariz, elevación do queixelo, redución acentuada da apertura das pálpebras.