Feudalismo e Sociedade Estamental na Península Ibérica

O Réxime Feudal e a Sociedade Estamental

Denomínase feudalismo ao sistema socioeconómico baseado nunha economía pechada, autosuficiente e de base agraria, dividido en estamentos determinados polo nacemento e definidos polo acceso á posesión da terra e a existencia de privilexios sociais. Este sistema social caracterízase polos lazos de vasalaxe: un individuo actúa ante outro nun plano de subordinación e sometemento voluntario a cambio de protección. Isto implicaba un xuramento de fidelidade por parte do vasalo cara ao señor, quen o compensaba con terras (beneficium). Esta estrutura xerárquica estendíase por todo o edificio social: os campesiños eran vasalos do abade dun mosteiro, dun bispo ou dun nobre, pero á súa vez estes podían selo doutro señor de maior rango. No cume estaba o rei.

A Feudalización na Península Ibérica

A feudalización da sociedade cristiá peninsular comeza nos séculos IX e X e triunfa plenamente nos séculos XI e XII. En xeral, diferénciase do feudalismo puro do resto de Europa, xa que aquí os lazos de vasalaxe son menores e as oportunidades de gozar de foros son maiores.

Trazos Comúns do Feudalismo Peninsular

Aínda que na Península Ibérica o feudalismo presenta diferenzas notables entre os distintos territorios que compoñen os reinos cristiáns peninsulares, hai unha serie de trazos comúns:

• Erosión do poder monárquico: como consecuencia dos privilexios que os reis concedían á nobreza a cambio dos seus servizos.
• Fortalecemento da nobreza: tanto laica como eclesiástica, que conseguiu converter en hereditarias as concesións sociais. A nobreza chegou a ser unha representación do Estado nos territorios, xa que o rei estaba demasiado lonxe da poboación.
• Inexistencia dun poder centralizado do Estado: pois non tiña nin exército propio nin un código legal público e único. Estas funcións substituíronse por sistemas de relacións persoais.

A partir do século XIII, os reis comezaron a recuperar parte deste poder perdido, a miúdo co apoio das cidades, e o goberno central foise reforzando.

A Sociedade Estamental: Estrutura e Grupos

A sociedade estaba estruturada en estamentos ou grupos sociais pechados aos que se pertencía por nacemento. A mobilidade social era escasa e cada grupo social asumía un papel.

A Xente do Común: Campesiños, Artesáns e Comerciantes

Na base estaba a xente do común, campesiños na súa meirande parte, pero tamén artesáns e comerciantes, sen privilexios e que vivían en relación de dependencia dun señor. No Norte abundaban os campesiños libres, pero no Sur a inmensa maioría eran campesiños non propietarios. A partir do século XIII, apareceu nas cidades un pequeno grupo de oligarcas protexidos pola monarquía (a burguesía). Tamén existía un grupo moi amplo de pobres e marxinados.

Os Privilexiados: Nobreza e Clero

Na parte alta estaban os privilexiados, grandes grupos familiares unidos por sólidos lazos de solidariedade, que se reforzaban con matrimonios de conveniencia para acumular máis poder: a nobreza e o clero. Eran señores feudais que cobraban impostos e taxas nos seus respectivos feudos, exercían de xuíces e estaban exentos do pago de impostos. A súa tarefa principal era a de dotar de protección aos seus vasalos. Estes eran os numerosos campesiños que vivían nos mansos. Os servos cultivaban a reserva señorial, mentres que os campesiños libres recibían do señor os mansos e tiñan que pagarlle a este unha renda en especie polo dereito de uso desas terras. Debían pagar tamén polo uso dos muíños, as pontes, o uso dos bosques... os denominados monopolios do señor, así como realizar traballos gratuítos para o señor (corveas) cando fose preciso. Ao clero debían pagar o décimo para o sostemento do culto.

Grupos Marxinais: Mudéxares e Xudeus

Os grupos marxinais eran os mudéxares, musulmáns que permanecían en territorio cristián, dedicados ao traballo do campo e á artesanía; e os xudeus, que eran comerciantes, artesáns, médicos, banqueiros... e vivían nas cidades, en barrios separados (xudarías). A relación cos xudeus empeorou a partir do século XIII e foron sometidos a periódicos pogroms, debido á hostilidade popular que lles xeraba, entre outros aspectos, o seu papel de recadadores de impostos.