A Ética Formal de Kant: Razón Práctica e Deber Moral

A Razón Práctica en Kant

A razón humana non é unicamente razón teórica, senón tamén razón práctica. Kant ocúpase do uso práctico da razón na obra Crítica da razón práctica.

A Proposta da Ética Formal

A ética de Kant é unha ética formal e non material. As éticas materiais son as que xustifican a acción en función do que consideremos como ben (felicidade, utilidade). Estas éticas presentan un obxecto, propiedade ou estado de cousas como un Ben Supremo, e declaran boas as condutas que permiten a realización dese Ben Supremo e como malas aquelas condutas ou accións que se afastan del.

Crítica ás Éticas Materiais

Kant rexeitou as éticas materiais porque, ao seu xuízo, presentan moitas deficiencias, posto que son:

• Empíricas: Baséanse na experiencia.
• A posteriori: Os seus principios derívanse da experiencia e, polo tanto, non poden ter validez universal.
• Hipotéticas: Os seus preceptos son condicionais ("Se queres X, fai Y"), non valen absolutamente, non nos dan principios universais de actuación.
• Heterónomas: Van en contra da autonomía do suxeito, xa que nelas a vontade é determinada a obrar deste modo ou doutro polo desexo ou a inclinación, non pola propia razón.

Características da Ética Kantiana

A ética formal de Kant vai tentar constituírse como unha ética:

• Universal: Válida para todo ser racional.
• Necesaria: Os seus principios son obrigantes.
• A priori: Independente da experiencia.
• Autónoma: A lei moral xorde da propia razón do individuo.

É posible decidir a bondade ou maldade dunha acción a partir dun trazo formal como é a posibilidade da súa máxima de ser universalizada.

O Imperativo Categórico: O Mandato Moral

Kant distingue entre a forma e a materia dun mandato: a materia é o que se manda; a forma é o modo como se manda. Os mandatos da ética teñen que ser universais e exprésanse nos imperativos categóricos. O imperativo categórico é un mandato de carácter universal e necesario; é un mandato que non nos vén de fóra, senón da nosa propia razón.

Cando a nosa conduta segue un mandato moral fundamentado na razón, é unha conduta autónoma e moral. Este imperativo prescribe unha acción como boa de forma incondicionada, por si mesma.

Formulacións do Imperativo

Kant ofrece diversas formulacións do imperativo categórico:

1. "Obra só segundo unha máxima tal que poidas querer ao mesmo tempo que se torne lei universal". Isto mostra claramente o seu carácter formal: establece a forma que teñen que posuír as normas (máximas) que determinan a conduta de cada un para seren morais.
2. Na Fundamentación da metafísica dos costumes ofrece outra formulación: "Obra de tal modo que uses á humanidade, tanto na túa persoa como na persoa de calquera outro, sempre como un fin ao mesmo tempo e nunca meramente como un medio". Esta fórmula resalta tamén o seu carácter formal e a súa esixencia de universalidade, e inclúe a idea do ser humano como fin en si mesmo. Só o home é fin en si mesmo.

Autonomía, Deber e Dignidade

Para actuar moralmente debemos actuar por deber, pois ao obedecer os imperativos morais estámonos obedecendo a nós mesmos. Esta liberdade como autonomía (capacidade de darse a lei a un mesmo) é a razón pola cal recoñecemos aos seres humanos un valor absoluto. Por iso as persoas non teñen prezo, senón dignidade.

A Liberdade como Postulado

Kant vive nun momento no que a física newtoniana demostra que no mundo físico non hai lugar para a liberdade: no universo todo funciona dun xeito mecánico, conforme a leis necesarias. Por este motivo, pregúntase Kant como podemos estar seguros de que posuímos a cualidade da liberdade. A resposta é que a afirmación da liberdade é un postulado da razón práctica: unha suposición necesaria para a moralidade, que non procede da ciencia (razón teórica) pero é compatible con ela. Temos que supoñer que realmente somos capaces de decidir por nós mesmos, seguindo os mandatos da nosa razón.

Boa Vontade, Ben Supremo e Postulados

Kant afirma que o ben propio da moral consiste en chegar a ter unha boa vontade, é dicir, conducir a vida obedecendo imperativos categóricos que nos aseguran a verdadeira liberdade. A "Boa vontade" é, polo tanto, a de quen desexa cumprir co deber moral por respecto á lei moral e á dignidade das persoas.

O ben moral (a boa vontade) non reside na felicidade, senón en conducirse con autonomía. Non obstante, o ben moral non é para Kant o ben supremo; este só pode entenderse como a unión entre a virtude (o ben moral, ser digno de felicidade) e a felicidade á que aspiramos por natureza.

Os Postulados da Razón Práctica

Para que esta unión sexa posible, a razón práctica necesita postular certas ideas:

• A Liberdade: Xa mencionada, é a condición de posibilidade da moralidade mesma.
• A Inmortalidade da alma: A perfecta adecuación da vontade á lei moral (santidade) é un proceso infinito, que require unha existencia ilimitada.
• A existencia de Deus: Só un ser supremo pode garantir que aqueles que se fan dignos de felicidade a través da virtude poidan efectivamente alcanzala. É a garantía da posibilidade do ben supremo.

Así, se Deus existe, farase realidade o ben supremo de que as persoas boas alcancen a felicidade, aínda que para iso sexa necesario postular tamén a inmortalidade da alma.

Cara a unha Comunidade Ética e a Paz Perpetua

É posible ir transformando a vida individual e colectiva en orde a que todos sexamos cada vez mellores persoas. Por iso Kant afirma a necesidade de constituír unha comunidade ética e unha reforma política que levará ao noso mundo á superación do peor dos males, a guerra, coa xusta instauración dunha "paz perpetua" baseada en principios racionais e morais.