Decretos de Nova Planta: Centralización e Reformas de Filipe V

Os Decretos de Nova Planta e o Centralismo Borbónico

Orixe e obxectivos das reformas de Filipe V

Desde a súa chegada ao trono de España, Filipe V introduciu numerosas reformas políticas e administrativas inspiradas no modelo francés. Estas reformas buscaban un maior grao de centralización do poder político e de unificación lexislativa e institucional.

A abolición dos privilexios forais da Coroa de Aragón

Considerados rebeldes por tomar partido por Carlos de Habsburgo na Guerra de Sucesión, os reinos da Coroa de Aragón perderon a súa autonomía política e institucional. Filipe V, apoiado na forza militar das súas tropas e a medida que ía recuperando territorios, aboliu os privilexios de:

• Aragón e Valencia en 1707.
• Mallorca en 1715.
• Cataluña en 1716.

Deste xeito, impuxo as leis de Castela.

Consecuencias institucionais dos Decretos de Nova Planta

Así mesmo, as súas institucións políticas particulares (Cortes, Deputacións, Consellos) foron suprimidas e substituídas por unhas novas inspiradas en modelos casteláns. Os seus reinos foron transformados —os Decretos de Nova Planta— en provincias gobernadas en nome do rei por un capitán xeneral. Ademais:

• As aduanas interiores foron suprimidas.
• Os seus tribunais xudiciais foron modificados mediante a creación de Audiencias en Zaragoza, Valencia, Mallorca e Barcelona a imitación das de Castela.
• O castelán substituíu ao catalán como lingua na administración.

O matiz do centralismo borbónico

Todas estas medidas uniformizadoras levan a moitos historiadores a falar da existencia dun centralismo borbónico. Porén, esta apreciación debe ser matizada, pois na realidade subsistiron numerosos particularismos políticos e xurisdiccionais:

• Navarra e as provincias vascas mantiveron os seus privilexios forais e réximes especiais (provincias exentas).
• Moitas terras e homes seguiron baixo a autoridade e a xurisdicción de señores particulares.
• A complexidade e irracionalidade administrativa seguiu sendo moi forte (con provincias, intendencias e alcaldías de todos os tamaños e tipoloxías).

A reorganización administrativa e o incremento do poder real

A Monarquía Hispánica dos Habsburgo baseaba o seu sistema de goberno na autoridade do rei nun conxunto amplo de Consellos de carácter temático ou territorial que, en moitas ocasións, limitaban a acción real e a eficacia administrativa pola súa lentitude. Filipe V, buscando incrementar o poder real, introduciu diversas modificacións co obxectivo de centralizar o poder en poucas mans:

Modificacións na estrutura de goberno

• Reduciu o número de Consellos, e incrementou as funcións do Consello de Estado e o de Castela. No seu lugar, apareceron as Secretarías de Despacho (antecedente dos Ministerios) que se encargaban dos diversos asuntos do goberno: Estado, Xustiza, Facenda, Guerra, Mariña e Indias. A concentración de poder favoreceu a potenciación do Secretario de Estado, que se converteu nun antecedente do que hoxe é un Primeiro ministro.
• Incrementou o número de capitáns xenerais, que se converteron nos únicos representantes territoriais do poder real eliminando os vicerreis (agás os de Navarra).
• Creou os intendentes encargados, nas distintas provincias, tanto do mantemento dos exércitos (abastecementos, recrutamento de soldados) como do fomento económico do seu territorio. As súas competencias e a dos devanditos capitáns xenerais solapábanse, polo que houbo moitos enfrontamentos neste sentido.
• Iniciou a transformación dos antigos reinos de orixe medieval en novas provincias e capitanías.
• Diminuíu o papel das Cortes, que apenas tiveron funcións lexislativas e só se reuniron para xurar aos herdeiros á Coroa. Só se mantiveron as Cortes de Navarra e as Cortes de Castela, que deixaron de reunirse por estamentos para facelo unicamente cos representantes das cidades.

Reformas en América

En América, Filipe V tamén introduciu modificacións administrativas e legais. Mantivéronse os vicerreinados de Nova España e Perú, creouse o vicerreinado de Nova Granada (1717) e establecéronse progresivamente os intendentes.

A implantación da Lei Sálica

Outra das medidas centralizadoras que traería consecuencias políticas no futuro de España foi a implantación da Lei Sálica. As leis tradicionais dos reinos hispánicos admitían a posibilidade de que as mulleres reinasen (Castela e Navarra) ou transmitisen a Coroa aos seus fillos (Coroa de Aragón); porén, esta posibilidade non existía en Francia: as mulleres quedaban desprazadas do poder.

Todas estas medidas contribuíron e afianzaron o poder do rei, que se converte nun monarca absoluto sen máis limitacións que a Divina Providencia. Tamén se debe tomar en consideración que, especialmente en Cataluña, persistiu o recordo das liberdades perdidas en 1714, e a súa reivindicación será a base de futuras mobilizacións políticas.