Sociedade humana: estrutura e normas sociais

A particularidade das sociedades humanas

A sociedade humana posúe dúas características que a distinguen:

1. A complexidade e a intensidade das relacións sociais: o individuo depende do grupo, xa que depende doutros para a supervivencia e para a formación do seu carácter, non coma os animais.

2. A sociedade humana é a única que reflexiona de xeito disciplinado sobre si mesma.

A noción de sociedade

Compañía: caracteriza o ser humano como un ser que desenvolve a súa vida en compañía doutros seres humanos, vivindo de forma colectiva, de forma na que aprendemos.

Suma de individuos que interactúan entre si de forma caótica.

A estrutura social

É un conxunto ordenado de posicións que se diferencian e relacionan entre si. Unha sociedade vén dada pola idea de orde, diferenza e relación. Pierre Bourdieu, un dos sociólogos máis relevantes do século XX, a través do seu criterio permite distinguir as diferentes posicións da estrutura social e a desigual distribución e acceso que teñen os individuos aos recursos sociais.

Recurso social

Definición: é todo aquilo que, nun momento determinado, pode adquirir un valor nas diferentes situacións ás que se enfronta o individuo. Na nosa metáfora dos xogos, podemos identificar os recursos sociais coas fichas das que dispón cada xogador.

Tipos:

• Económicos: diñeiro ou propiedades.
• Culturais: títulos académicos.
• Sociais: redes sociais ou familiares.
• Simbólicos: o recoñecemento que nos dispensan os outros (diferentes cores das fichas).

Distribución: os individuos diferéncianse pola calidade de recursos, non só pola cantidade á que poden acceder. Nin os individuos parten co mesmo volume de fichas nin coa mesma proporción de cores.

Indeterminación do valor: non vén dado de antemán. Dependendo da situación social á que se enfronte o individuo, os recursos adquiren diferente valor. Dada a man, pode ter máis valor dispoñer de fichas verdes que azuis.

Indeterminación do uso: os recursos poden ser utilizados de diferentes maneiras, pero non de calquera forma. Pódese facer un uso polivalente da mesma ficha, pero non calquera uso.

O importante é que, dado o desigual acceso aos recursos, a estrutura dunha sociedade é heteroxénea. Algúns individuos teñen mellor volume e calidade de recursos e outros menos, iso fai que existan as distintas clases sociais identificadas por Bourdieu.

Normas sociais e valores culturais

Nunha sociedade teñen que existir distintas regras para que haxa unha orde e unha estabilidade. Estas normas posúen varias características:

1. Que regulan? Moitas situacións sociais, pero a máis importante é manter a estrutura social. Estas normas deben regular:

• A forma legal de acceder aos recursos. Exemplo: deseñando plans de estudo para obter títulos recoñecidos.
• O valor dos recursos. Exemplo: dar máis importancia á preparación dunha persoa ao escollela nun traballo que ao seu apelido.
• O uso dos recursos: o que está ou non permitido facer con eles.

2. Como regulan? De dúas maneiras:

• Estipulan un marco no que deben actuar os individuos.
• Os valores non teñen un significado unívoco, sempre existe unha ambigüidade e distintas formas de ver as cousas segundo a situación.

3. Que carácter adquiren? De dúas maneiras:

• Conforman un marco colectivo e externo ao individuo.
• Posúen un carácter subxectivo e interno. Os individuos incorporan as regras mediante procesos de aprendizaxe.

4. Onde reside a súa forza? Nas institucións sociais, que teñen dúas funcións clave:

• Son encargadas de ver o seu cumprimento (Estado).
• Ensinan as normas dentro das que deben actuar, a través da aprendizaxe que ten lugar nas institucións sociais.

A subxectividade

Como se forma? A subxectividade é o carácter ou o modo de ser dun individuo. Estas nunca son idénticas, xa que cada individuo é completamente distinto, aínda que poden compartir elementos. A través da subxectividade que nos formamos vemos a vida dunha forma en concreto e tomamos as decisións segundo como vexamos as cousas. O que o individuo é capaz de ver, sentir e facer vén modelado polo proceso de socialización a través do cal se formou a nosa subxectividade.

Como actúa? Non é soamente o que se aprende, senón seriamos todos iguais, senón que tamén trata de improvisar a través da aprendizaxe que temos. Isto é posible se consideramos que incorporamos as normas e valores non como regras que debemos executar, senón como disposicións para actuar do mellor xeito que nos vemos. As disposicións que conforman a nosa subxectividade son o resultado dos procesos de socialización ou aprendizaxe. Disto que ante unha situación tendamos a ter unha forma de actuar parecida, pero non significa que fagamos exactamente o aprendido, senón que poñemos en práctica esa aprendizaxe. Todo isto quere dicir que ante unha situación inesperada podemos innovar, non facer sempre o mesmo.

Actuamos de forma consciente? Na maioría das situacións non intervén a reflexión consciente. A razón disto é que a maioría das situacións están sometidas á lóxica práctica, trata que é todo nun nivel urxente, unha resposta rápida na que non dá tempo a pensar.

O problema da determinación social

Do que vimos ata agora pódese deducir que a acción que poida levar a cabo un individuo atópase sempre condicionada por unha serie de factores que lle veñen dados de antemán que reciben o nome de determinantes sociais, como por exemplo:

• A estrutura social e as normas vixentes: as regras do xogo.
• A posición específica que ocupa o individuo na clase social: as fichas que lle tocaron.
• As disposicións que o individuo incorporou e que lle permiten interpretar a situación: o estilo de xogo.

A razón de que só poidamos ter un coñecemento probable e non absoluto débese a tres factores de indeterminación:

• O diferente uso que os axentes sociais poden facer dos recursos e das normas.
• A creatividade da subxectividade: actúa sobre a experiencia de forma creativa ante as novas situacións. Polo tanto, non podemos saber con certeza o que o individuo vai facer.
• A continxencia: é a posibilidade de que aconteza algo que non se espera e que cambie o curso natural dos acontecementos e xere unha nova situación, ante a que se ten que improvisar.

Todo isto introduce o grao de indeterminación na rede social que nos impide coñecer o que vai acontecer, aínda que podemos pensar nun futuro probable se coñecemos o individuo.

A reprodución da orde social:

Como se produce o cambio social: