O Rexurdimento na Literatura Galega: Rosalía de Castro e Curros Enríquez

O Rexurdimento: Movemento Clave da Cultura Galega

O Rexurdimento é un movemento de recuperación da cultura galega que se produce na segunda metade do século XIX, como expresión da procura dunha consciencia autóctona de diferenciación cultural por parte dun sector da sociedade galega. É o momento culminante dun longo proceso de redignificación da nosa cultura, con orixe no labor dos ilustrados (século XVIII). A manifestación máis salientable é a aparición de autores que, creando obras de notable calidade, mostran militancia a prol de Galicia e do idioma, e compromiso para usalo no ámbito culto. O renacer da cultura tamén se reflicte na publicación de obras que se ocupan de Galicia e a lingua, pero en castelán. Hai que agardar ata a segunda e terceira décadas do século XX para atopar o galego en discursos cultos.

Delimitación Temporal do Rexurdimento

O establecemento dunha época ou corrente nunca é fácil. Neste caso, tampouco se pode fixar con exactitude. O fin do Prerrexurdimento márcase polos Xogos Florais da Coruña (1861). A historia admite a publicación de Cantares Gallegos como sinal de que algo muda na nosa literatura. É o comezo do Rexurdimento, que se estende ata 1889.

Rosalía de Castro: Obra e Legado

Obras en Castelán de Rosalía de Castro

• 1857: La Flor
• 1859: La hija del mar (primeira novela)
• 1861: Flavio (segunda novela, con influencia romántica)
• 1863: A mi madre (dedicada á súa nai tras a súa morte)
• 1866: Ruinas (obra costumista)
• 1867: El caballero de las botas azules (considerada a súa mellor prosa)
• 1881: El primer loco
• 1884: En las orillas del Sar

Ademais, publicou numerosos artigos xornalísticos. A crítica española non a valorou inicialmente, pero a súa obra foi posteriormente recoñecida polos modernistas e a Xeración do 98.

Obra en Galego de Rosalía de Castro

• 1923: Conto gallego (publicado en Bos Aires no Almanaque Gallego, un conto de inspiración popular).

Análise de Follas Novas (1880)

Follas Novas é o segundo libro de poemas de Rosalía de Castro e o último. No limiar, a autora expresa a súa intención de non volver escribir, e os poemas son presentados como 'vellas' (posiblemente debido ao fracaso da causa política, as críticas recibidas ou unha opción estética). As composicións foron creadas en distintos momentos da súa vida con motivacións e circunstancias diversas. Son poemas sen unha estruturación ríxida, pero moi profundos.

Temas Principais en Follas Novas

• Intimismo radical e denuncia social: Unha dualidade constante.
• Costumismo e angustia existencial: Reflexións sobre a vida cotiá e as preocupacións máis profundas.
• Reflexión relixiosa e metapoética: A autora explora a fe e a propia creación poética.

Rosalía vencella o persoal co social, evolucionando desde o subxectivo ao colectivo. Comparado con Cantares Gallegos, hai unha liña continuadora (poemas de inspiración popular, temática costumista, crítica, obxectivos) e unha liña renovadora (novidosa na poesía, metafísica), creando unha poesía de dimensión universal que non foi ben acollida polos que consideraban o galego como un dialecto.

Formas e Estilo de Follas Novas

É unha obra máis progresiva e innovadora que Cantares Gallegos, o que se reflicte na arquitectura formal dos poemas. Despois das estruturas populares, Rosalía emprega formas máis atrevidas que se ven no Romanticismo, con versos de diferente medida e o emprego de estrofas distintas no mesmo poema. A nivel retórico, desenvolve un sistema simbólico complexo (a diferenza de Cantares Gallegos), con moitas interpretacións (por exemplo, 'Negra Sombra', 'Cravo').

Estrutura e Contido de Follas Novas

A obra consta de 136 poemas en 5 apartados:

1. Vaguedás
2. Do íntimo
3. Varia
4. Da terra
5. As viudas dos vivos e as viudas dos mortos

Nos dous primeiros apartados predomina o intimismo subxectivo (saudade, desacougo); no intermedio, mestúranse temas sociais e intimistas con dúas perspectivas; e nos últimos, os temas son sociais, costumistas e obxectivos (feminismo, solidariedade). Pode haber cohesión temática (individual-colectivo), fornecendo ao conxunto de coherencia interna, aínda que para outros isto é posterior e responde a un criterio editorial.

Recepción da Obra

A recepción de Follas Novas prodúcese nun momento no que a intelectualidade española, de reducido horizonte, dominaba un clima antirrexionalista. Iso fainos entender que esta obra, máis ambiciosa cá anterior e de maior calado estético, foi criticada dun xeito pouco alentador.

Rosalía de Castro na Literatura Galega

Rosalía de Castro é unha autora de culto. Se se analiza obxectivamente o alcance da súa obra e o momento histórico, vemos que consolidou de maneira definitiva o renacer da moderna literatura galega e con Follas Novas elevou o discurso poético ao nivel máis alto, comparable a outras literaturas. Cultivou e desenvolveu as liñas temáticas: intimista, subxectiva, costumista, paisaxística, ética e de denuncia social. É unha autora canonizada pola tradición e a primeira figura das letras galegas, inspiración para poetas e símbolo exemplar para o pobo.

Manuel Curros Enríquez: Poesía e Compromiso

Obras de Manuel Curros Enríquez

As súas obras principais son Aires da miña terra (1880) e O divino sainete (1888), ademais de poemas soltos. En 1869 escribiu o seu primeiro poema galego, Cántiga. Este poema, musicado por Cesáreo Alonso Salgado, é unha das cancións galegas máis coñecidas (incorporada como 'Unha noite na eira do trigo'). En 1877, para participar nun concurso de Modesto F. G., escribiu tres poemas:

• A Virxe do Cristal (recrea a lenda da Virxe de Vilanova dos Infantes)
• Unha voda en Einibo
• O gueiteiro de Penalta

O primeiro é o máis destacable pola súa consumada elaboración poética (descritivas, narrativas, dialogadas), sendo un logro para consolidar o galego como lingua literaria e o segundo poema narrativo en galego, froito dun traballo de recollida etnográfica. O galardón impulsou o seu uso do galego, aínda que tamén escribira en castelán previamente.

Análise de Aires da miña terra (1880)

En Aires da miña terra, Curros recompila toda a súa produción galega ata o momento. A obra ten un forte carácter de denuncia e pretende enviar á sociedade galega unha mensaxe libertadora, buscando a transformación mediante a posta en evidencia das causas do atraso do país e os seus responsables:

• Falta de liberdade
• Incultura
• Superstición
• Actitude intransixente da Igrexa
• Inxusto reparto da riqueza
• Miseria

Temas Principais en Aires da miña terra

• Social: Como arma de combate para a denuncia, con anticlericalismo, ideas progresistas e galeguistas, ensalzamento da tecnoloxía, denuncia da situación labrega (O maio, Nouturnio) ou ataque á actitude opresora da Igrexa (A igrexa fría, No convento, Mirando ao chau).
• Intimista: Problemas da esfera familiar, como a morte do fillo (¡Ai!), da nai (Na morte da miña nai), ou o nacemento doutro fillo (Ben chegado).
• Costumista: Común entre os poetas do século XIX, presente no concurso ourensán.

Formas e Estilo de Aires da miña terra

A obra mostra unha clara influencia da poesía popular (recorrencia de comparacións, sinxeleza dos símbolos, escolla léxica cotiá, recursos repetitivos). Curros non innova en formas ou estruturas, preferindo o tradicional. É coherente co seu propósito didáctico e moralizante, priorizando a fluidez sobre as inquedanzas estéticas.

Análise de O divino sainete (1888)

O divino sainete é un poema narrativo de 9 partes (introdución e cantos) que relata unha imaxinaria peregrinación a Roma do autor cun guía, Francisco Añón, para celebrar o xubileo de León XIII. O tren ten 7 vagóns, que representan os pecados capitais. O modelo é a Divina Comedia de Dante, e satiricamente critica a sociedade e o poder da Igrexa, caricaturizando personaxes galegos coetáneos, como Emilia (a envexa), que, ao ver o xiro de Follas Novas, sentiu desagrado por Curros.

A influencia de Dante é evidente ata no título. Nesta obra hai ecos doutros escritores como Victor Hugo ou Guerra Junqueiro (deste último, así como doutros poetas portugueses como Antero de Quental, traduciu algúns dos seus poemas). O divino sainete inicia a liña satírica galega e xerou moita polémica no seu momento.