A Razón e as Súas Múltiples Racionalidades: Unha Análise Filosófica
Razón e Racionalidades: Os Seus Usos
Os distintos usos do termo razón indican que non se trata dunha facultade uniforme e monolítica. Trátase dun conxunto de capacidades que os seres humanos podemos empregar de diferentes formas. Existen diversos usos da razón. Por iso, adoita falarse de racionalidades para destacar as diferentes aplicacións, usos e valoracións.
Razón Teórica e Razón Práctica
Os seres humanos podemos usar as capacidades racionais de dúas formas:
- Para alcanzar a verdade (razón teórica).
- Para alcanzar a felicidade (razón práctica).
Segundo Aristóteles, a razón teórica ocúpase do que non pode ser doutra forma. Refírese a aqueles obxectos ou recoñecementos que son necesarios. Nestes casos, só podemos buscar a mellor explicación posible para eses fenómenos, é dicir, coñecelos coa maior verdade. A razón práctica ocúpase do que pode ser doutra maneira, do estudo de realidades que poden ser ou non ser, ou que poden ser de moitas maneiras diferentes. A práctica pódese chamar tamén razón prudencial, referíndose á canalización dos desexos para alcanzar a felicidade.
Razón Histórica e Razón Vital
Procede da nosa conciencia do devir histórico. A razón non é unha capacidade fixa e inmóbil, senón que é unha realidade histórica. A razón é un feito histórico. Para Ortega, a razón vital é a vida como razón. A razón é un elemento constitutivo da vida, de maneira que non se pode entender sen a razón. A vida esixe racionalidade. Por iso, a razón vital é tamén histórica.
Razón Instrumental e Razón Comunicativa
Os seres humanos aspiramos a dominar tecnicamente os procesos naturais para satisfacer as nosas necesidades. O saber teórico converteuse nun instrumento, a racionalidade instrumental, para fabricar obxectos e dominar a natureza. Esta forma de comportarse instrumentalmente estendeuse tamén ás relacións sociais (racionalidade estratéxica); en ocasións, utilizamos aos demais como instrumentos para resolver conflitos e lograr tamén as nosas aspiracións persoais. Por iso, chegouse a falar do ser humano como Homo Oeconomicus, querendo dicir que buscamos o maior rendemento das cousas. A racionalidade humana pode poñerse ao servizo da busca de acordos e consenso. Isto é o que se entende por uso comunicativo ou hermenéutico da razón.