Michelangelo, O Greco e o Manierismo: Arte e Arquitectura

Michelangelo: Bóveda da Capela Sistina

A bóveda está dividida en compartimentos por medio de arquitecturas finxidas onde aparecen personaxes do Antigo Testamento. Observamos que as figuras son case esculturas ficticias; as posicións difíciles permítenlles facer alardes de escorzos e movementos complicados que serán a base do futuro manierismo. A cor que usa Michelangelo imita os materiais clásicos: mármore e bronce. Perde o interese pola paisaxe e a perspectiva.

A Creación de Adán

É unha das escenas máis famosas. Deus, dador de vida... Michelangelo pasa da representación de moitas figuras ás estritamente necesarias, que ademais son moito máis grandes.

O Xuízo Final

Aparece pintado na parede do testeiro. Cristo Xuíz sitúase no centro da composición. Arriba, os anxos; abaixo, os xustos; na zona inferior, Hades. Un grupo de anxos con trompetas chaman os fieis ao Xuízo Final e serven de nexo entre as dúas zonas. A composición é puramente manierista. Non vemos un único punto de vista.

O Manierismo na Arquitectura

Na arquitectura vén determinada por un rexeitamento dos elementos clásicos; desaparece a orde, a harmonía. Hai un maior desenvolvemento do decorativismo e a plasticidade nas obras. Apréciase a monumentalidade e o dinamismo dos elementos arquitectónicos, que son utilizados de forma arbitraria.

Michelangelo: O David

Foi un encargo do goberno de Florencia e supoñía un reto para o seu autor polas dimensións. En canto ao David, pódese destacar que está posicionado en contrapposto; isto quere dicir que a escultura apoia todo o seu peso sobre unha perna. Michelangelo ten dúas características que o diferencian dos demais:

• A terribilità: Esta característica é única súa, consiste no engurramento do cello, tanto na pintura como na escultura.
• A esaxeración muscular: Michelangelo esaxeraba os músculos hiperbolicamente, ademais de ter toques manieristas, que se poden apreciar perfectamente nas mans, xa que son demasiado grandes.

David está esperando a Goliat.

Michelangelo: O Moisés

Esta escultura estaba pensada para o mausoleo do Papa Xulio II. Moisés está furioso cando baixa do monte Sinaí coas táboas da Lei e advirte a traizón idólatra dos seus seguidores, que adoraban o becerro de ouro. Aparecen elementos aínda clásicos, como o tratamento da roupaxe, pero os elementos propios do manierismo son:

• Forza expresiva e grandiosidade: barbas crespas, agudos contrastes entre luz e sombra nos cabelos e ollos, a boca entreaberta...
• O seu corpo titánico.
• A ruptura da harmonía renacentista, dislocando a postura do contrapposto e xirando a cabeza.
• Un gran naturalismo reflectido na musculatura en tensión, nos cabelos pormenorizados.

O Greco: Estilo e Influencias

É un dos grandes mestres da pintura española. Na súa obra obsérvanse tres grandes influencias: a bizantina, a veneciana e a hispana. É un pintor manierista e no seu estilo destaca:

• As figuras desproporcionadas e alargadas de modo anormal.
• As actitudes inestables.
• As composicións desequilibradas.
• As cores irreais.
• A introdución de planos próximos ao espectador.
• Prescindir da paisaxe e centrarse nos rostros dos personaxes.
• Estudos anatómicos influídos por Michelangelo.
• A busca de personaxes que miran ao espectador para relacionalos coa obra pintada.
• O horror vacui (medo ao baleiro).

O Martirio de San Mauricio

O relato elixido polo pintor é o da execución total dunha lexión romana que, co seu caudillo San Mauricio, se convertera ao cristianismo. Rexeitando o ultimato do emperador de renunciar á súa fe, todos os homes da lexión foron decapitados. O Greco resalta o momento da decisión, onde debaten o ultimato imperial. Uns anxos por arriba baixan coas coroas do martirio. Os distintos grupos constitúen tres fases sucesivas da mesma acción, na que a figura do santo pode verse dúas veces. A irregularidade do terreo provoca un sentimento intensificado de desasosego. A obra é de difícil comprensión e non lle gustou a Filipe II.

O Enterro do Conde de Orgaz

O tema alude a unha procesión na que o vigairo e outros sacerdotes len a misa no enterro de D. Gonzalo Ruíz, señor da cidade de Orgaz. Santo Estevo e Santo Agostiño descenden para enterrar o corpo do nobre, sostendo un a cabeza e o outro os pés, e deposítano no sepulcro. Ao redor, moitas persoas contemporáneas ao Greco contemplan a escena e, por riba, amósase o ceo que se abre para a súa glorificación: a presentación ante Cristo xuíz (ao que acompañan a Virxe e San Xoán) da ánima do Señor de Orgaz, en forma de neno translúcido e levado por un anxo. Trala Virxe vemos a San Pedro, identificable polas chaves que ten nas mans. No extremo esquerdo do ceo repousan nunha nube os personaxes bíblicos David, Moisés e Noé, recoñecibles polos seus atributos: o primeiro toca a arpa, o segundo leva as táboas da lei e o terceiro apoia a man sobre a arca. O neno da esquina sinala o milagre, cuxa función no manierismo é a de establecer un lazo de unión entre o mundo da arte e o mundo do espectador, entre ficción e realidade. Pénsase que pode ser o fillo do Greco. As figuras da metade inferior son realistas, en contraposición ás formas estilizadas e desmaterializadas da metade celestial. Se na zona terreal utilizou unha pincelada delicada e minuciosa, a celestial parece feita de maneira espontánea e enérxica. Na zona terreal predomina a disposición horizontal dos personaxes e o ambiente umbrío; na outra apréciase unha pronunciada verticalidade e un frío resplandor.

Laocoonte e os seus Fillos

É o único asunto mitolóxico que trata o Greco. Á dereita engádense os nus de dous personaxes interpretados como Apolo e Ártemis. A paisaxe substitúese por celaxes con luz de tormenta e, só excepcionalmente, un Toledo onírico faille abandonar o seu criterio de non pintar os encadres espaciais das escenas. Anticipa no cadro a técnica impresionista en canto ao tratamento da paisaxe, e do expresionismo do século XX na deformación dos corpos, convertidos en ringleiras de formas óseas para valorar, ante todo, o sentimento e a expresión. As cores frías (grises, verdes, azuis) son máis propias para plasmar visións místicas. A composición, plenamente manierista, tende, ante a falta de espazo, a impulsar os corpos cara ao alto.

Michelangelo: A Piedade

Tema de orixe gótico. Material utilizado: mármore de Carrara. Trátase dun conxunto escultórico pensado para a súa contemplación frontal. Composición clásica, inscrita nun triángulo equilátero que lle dá estabilidade, con suaves movementos. O modelado do material difire segundo as zonas, dando un maior volume aos panos baixos e sendo máis suave nos corpos e panos superiores, que foron moi puídos para facer esvarar a luz e suavizar as formas. As figuras responden a un canon clásico, de posicións estáticas e moi controlada expresividade. Destacan dous trazos: por un lado, o perfecto coñecemento da anatomía e, por outro, a figura da Virxe, que se a puxésemos de pé sería enorme. A razón disto é unha corrección óptica que lle permite ao escultor un maior apoio a Cristo.

O Mosteiro do Escorial

É unha obra manierista. Foi mandado construír por Filipe II tras a vitoria contra os franceses na Batalla de San Quintín. O seu autor foi Juan Bautista de Toledo, pero morreu aos 4 anos de empezar e acabouna Juan de Herrera, que modificou os proxectos do antecesor. A planta do mosteiro é un amplo rectángulo do que só sobresae no fondo o edificio dedicado aos apousentos do pazo, configurando así unha grella na planta, recordo simbólico do martirio de San Lourenzo. Á entrada ábrense a ambos os lados senllos patios cuadrangulares, o que resulta unha solución que invita á confusión do espectador e é totalmente anticlásica. O patio máis famoso é o da dereita, o dos Evanxelistas. No centro do rectángulo elévase a igrexa con planta de cruz grega, que remata nunha magnífica cúpula. No seu interior sitúase un presbiterio elevado e, baixo este, o Panteón Real, de planta octogonal decorado con mármores xaspeados. A súa concepción espacial é sobria e monumental, con repetición de arcos, pilastras toscanas, etc. No exterior destaca o aire sobrio e austero, sen ornamento algún, no que resalta o sentido robusto do muro espido de granito. Como elemento dinamizador, a serie de fiestras adinteladas e sen decoración. Esta solidez adquire elegancia polos remates superiores de toda a edificación, destacando as catro torres e os tellados propios dos Austrias, a base de lousas de dúas vertentes e bufardas. Outra característica son os piramidóns. A fachada está formada por un amplo pórtico de dous corpos: o inferior presenta oito columnas dóricas e o superior catro xónicas, cun remate superior en frontón. Esta obra reflicte perfectamente a imaxe do concepto de estado e do imperio de Filipe II: frío e tremendamente racional.