Liberdade, Responsabilidade e Natureza Humana: Unha Análise

Liberdade, Responsabilidade e Natureza Humana

Personalidade e Acción Moral

A liberdade e a responsabilidade constitúen as principais categorías da acción moral. A acción moral é un tipo de acción dos seres humanos; a noción depende da forma física, biolóxica, social... O ser humano defínese por persoa. Isto defínese a través do termo prosopon, e di que cada ser humano posúe unha forma de ser, unha identidade propia. Esta identidade é o que se coñece como personalidade; cada personalidade é diferente. Só hai acción moral cando o comportamento dunha persoa se realiza de xeito libre e responsable.

Importancia da Vontade e do Entendemento

O home pódese propoñer fins non sensibles a través da vontade, mediante a cal controla os seus instintos. Trátase dunha facultade humana, baseada no entendemento ou intelixencia. Os obxectivos destes dous pódense distinguir desde o punto de vista da ética. Distinguimos:

• O ben colectivo, xunto coa felicidade individual.
• A forma de actuar correctamente, independente do contido dos fins.

Estas dúas facultades inflúen no entendemento e na vontade da seguinte forma:

• No entendemento: concibe o fin que persegue o individuo e deduce se é ou non conveniente facelo.
• Na vontade: actúa sobre as facultades humanas que interveñen na acción para que non decaia o interese.

A importancia do entendemento e da vontade teñen as seguintes características: a acción moral é intencional, ten unha finalidade en busca duns obxectivos, responde a algunha motivación, prepárase con creatividade. Todo isto está referido a unha personalidade.

A Liberdade

O Problema da Liberdade

A liberdade foi un tipo de acción ou revolución social. Un acto é libre cando non vén imposto por algo que non interesa ao ser que actúa. Pode definirse como a capacidade de autodeterminación mediante un plan sen dependencias alleas. Erich Fromm deduciu que o problema estaba no desenvolvemento na historia do ser humano como especie e como individuo. É dicir, o home preséntase emerxente dunha situación de dependencia do mundo natural e social cara a unha individualización que é a liberdade.

Tipos de Liberdade

Pódense distinguir:

• Liberdade extrínseca ou externa (liberdade de): consiste na ausencia de forzas alleas e externas que nos rodean, de maneira que o suxeito non está influído por influencias externas para realizar a acción. Existen diferentes formas de catalogar esta liberdade extrínseca:

  • En termos físicos e biolóxicos: un corpo cae porque non se opón nada a que non caia.
  • En termos políticos e sociais: todo o relacionado coas políticas e sociais (a liberdade de pensamento, as liberdades civís, etc.). Estas liberdades non son captadas dun momento para sempre, senón que van supoñendo cambios ao longo da historia.

• Liberdade intrínseca ou interna (liberdade para): é a liberdade persoal, é dicir, cando se parte dun medio favorable, asume as súas responsabilidades, imponse metas e satisfai as súas necesidades. Esta liberdade inclúe:

  • Liberdade de exercicio: para poder actuar e deixar actuar.
  • Liberdade de especificación: actuar nun sentido ou noutro.
  • Liberdade moral: elección entre o bo e o malo, correcto ou incorrecto.

  Tamén cómpre salientar como outra característica a de que a liberdade interna asume o obxecto da súa acción, a forma en que actúa e as súas consecuencias. O suxeito asume a responsabilidade da súa liberdade.

A Dialéctica Determinismo-Indeterminismo

Hai teorías deterministas, as cales negan a liberdade, aínda que están de acordo coa conveniencia de que haxa liberdade na práctica coma se fose real, pero sen ser real de todo. As teorías indeterministas afirman a liberdade como realidade, pero admiten que tanto na vida persoal como social existen condicións que limitan esta liberdade.

Orientación Determinista

Négase a liberdade humana. Baséanse en tres fundamentos:

• Fundamentación nas ciencias naturais: o ser humano non se atopa fóra da natureza, senón que forma parte dela; non escapa aos seus determinismos. O ser humano orixínase a través de procesos naturais, e podemos distinguir:

  • Determinismo físico ou mecanicista: o ser humano considérase o máis complexo de toda a natureza, pero está determinado polas leis físicas ou da materia. Esta teoría foi apoiada por Demócrito, Laplace, Isaac Newton.
  • Determinismo biolóxico ou fisiolóxico: o comportamento do ser humano vén definido por procesos biolóxicos ou fisiolóxicos. Baséase na endocrinoloxía e na neurofisioloxía. Apoian esta teoría xente como Lombroso, Huxley, Pavlov.

• Fundamentación nas ciencias sociais: o ser humano considérase como tal despois de acadar a personalidade e os comportamentos humanos. As nosas accións non dependen só dos factores naturais, senón que intervén a cultura, educación, etc. Dentro disto atopamos:

  • Determinismo educacional: destaca Skinner e os psicólogos condutistas. Responden que o comportamento do ser humano vén dado pola educación que recibe, e recae nos estímulos da sociedade.
  • Determinismo sociolóxico: a acción humana vén dada por factores sociais que impoñen unha serie de límites, o cal produce unha serie de condutas na xente. Destaca Durkheim.

• Fundamentación puramente filosófica: imposibilita a liberdade humana. Podemos destacar:

  • Determinismo racional (Schopenhauer): o home baséase na racionalidade; non hai unha elección libre, senón que o cumprimento é fiel ao proceso natural.
  • Determinismo teolóxico (Spinoza e Hegel): a liberdade non é propiedade do home. A realidade persoal ou impersoal está detrás das accións que se han de realizar.

Orientación Indeterminista

Deféndese a liberdade como comportamento humano, pero tamén está presente o condicionamento. Dentro desta indeterminación podemos distinguir diferentes tradicións:

• Desde a revelación bíblica: baseándose no xudeocristianismo e de xeito que influíu nos filósofos e nos científicos. Deus fixo o home libre.
• Desde a posición filosófica do tomismo: destaca Tomás de Aquino, onde se establece unha reconciliación entre a verdade e a razón. O home é libre por ser racional; todo ten relación coa vontade e a intelixencia.
• Desde a necesidade da ética do home: segundo Kant, o ser humano é un ser ético capaz de autonomía moral e, por natureza, é necesariamente libre.
• Desde a nova ciencia física: a mecánica cuántica afirma que as leis da natureza non funcionan de xeito determinista. Nela inflúen as posibilidades. É imposible predicir o futuro, e deste xeito, como o home, aínda que é considerado como obxecto da natureza, non se pode considerar como autenticamente determinado.
• Desde a conciencia psicolóxica do ser existencial: non se trata dunha corrente homoxénea. Está presente o existencialismo de Sartre ou o personalismo de Mounier. Estes teñen en común que a definición do ser humano non vén dada pola esencia, senón que pola existencia: primeiro existimos e máis tarde construímonos a través dun proceso vital. A construción de nós mesmos aparece de maneira non determinada; o ser humano nace libre.

Posicións Intermedias

Entre o determinismo e o indeterminismo aparecen propostas como a de Fromm e Marcuse que intentan unir as dúas propostas. Baséanse nunha serie de características:

• O ser humano, cando nace, xa ten unha dependencia, ben sexa como especie ou como individuo.
• Estas dependencias consisten en asumir as condicións á hora de desenvolverse, e nas relacións polos determinantes das ciencias sociais e naturais. Estes comportamentos son os que guían os humanos.
• Por último, as persoas deben de ir adquirindo un grao de liberdade tanto social e político como persoal.

En resumo, a liberdade ou non liberdade non é unha realidade inamovible, senón que é unha tarefa ou unha conquista. A isto chégase mediante os determinismos que condicionan a vida humana, pero tamén mediante un proceso onde os humanos poden intervir. A liberación persoal, social ou política é un dos obxectivos dos individuos como grupo social.

A Responsabilidade

Definición e Aproximacións

Unha persoa é responsable cando é quen de responder dos seus propios actos, levados a cabo libremente. Responsabilidade: saber dar razón dun acto (libre).

O fundamento da responsabilidade é a liberdade da vontade. Lévy-Bruhl destaca a maduración e crecente complexidade do sentimento da responsabilidade ao longo da historia, o que supón un avance na civilización (implantación e aceptación das institucións legais). Aínda que a responsabilidade pode considerarse un sentimento persoal, existe unha responsabilidade cara aos demais, un sistema de principios e xuízos compartidos que determinan se é ou non correcto, dentro dun grupo, o comportamento dun individuo. O valor que teñen eses actos depende do grao de compromiso que haxa establecido entre os compoñentes do grupo.

Responsabilidade e "Condución" da Vida

Os humanos realizan accións racionais e voluntarias cando conectamos cos bens intelixibles. Cando contactamos con estes, sentímonos estimulados de xeito que non parecen externos a nós. Podemos darnos unha razón do que facemos e de como actuamos mediante un diálogo onde aplicaremos os nosos coñecementos, emocións, etc. Dentro dun diálogo atoparemos unhas pautas baseadas na responsabilidade:

• Está presente un dominio sobre as accións que se levan a cabo.
• Mediante nós mesmos podemos transformar a nosa personalidade.
• Permítenos relacionarnos e buscar a compañía da sociedade.

Cando aplicamos isto a un diálogo, podemos prever as consecuencias dos nosos actos. É por iso que actuamos libremente e con responsabilidade. Responsable é a causa dun acto cunhas consecuencias das cales podemos dar a razón. Hans Jonas advírtenos que as nosas condutas baseadas na tecnoloxía fixeron que a natureza fose máis débil. Pero o home ten que ter a responsabilidade moral de protexer esta natureza, para permitir a supervivencia da especie. Kant oriéntase cara ao comportamento público e social.