Historia do Galego: Léxico, Evolución e Lírica Medieval

Orixe e Composición do Léxico Galego

Fontes do Léxico: Patrimoniais e Cultismos

Termos patrimoniais: Son palabras que se introduciron moi cedo na lingua, desde as orixes latinas, e evolucionaron sufrindo moitas transformacións fonéticas e semánticas ao longo dos séculos.

Cultismos: Son palabras tomadas directamente do latín (ou do grego a través do latín) en épocas máis tardías, cando a lingua xa estaba formada. Por iso, sufriron poucas ou ningunha transformación fonética, conservando unha forma moi semellante á orixinal latina.

Influencias na Formación do Léxico

Substrato preindoeuropeo: Refírese ás linguas faladas na Península Ibérica antes da chegada dos romanos e da imposición do latín. Deixaron pegadas no léxico, especialmente na toponimia (Exemplos: Coruña, Senra).

Superestrato árabe: Os árabes invadiron a Península Ibérica no século VIII. Aínda que no territorio da actual Galicia a súa presenza non foi tan prolongada nin profunda como noutras zonas, a súa influencia lingüística percíbese nun conxunto de termos que puideron introducirse indirectamente no galego a través do mozárabe, do portugués ou doutras linguas hispánicas (Exemplos: aldea, alcalde, aceite, almofada).

As Cantigas na Literatura Galego-Portuguesa

Clasificación das Cantigas

Cantigas profanas: Abranguen principalmente dous xéneros:

• Cantigas de amigo: Composicións postas en boca dunha muller namorada que expresa os seus sentimentos pola ausencia ou espera do seu amado (o amigo).
• Cantigas de amor: Composicións nas que un home (o trobador) expresa o seu amor cortés por unha dama, seguindo os convencionalismos da lírica provenzal.

Cantigas relixiosas: O exemplo máis sobranceiro son as Cantigas de Santa María, un conxunto de máis de catrocentas composicións en loanza da Virxe María, atribuídas ao rei Afonso X o Sabio e compostas na súa corte.

Evolución Histórica do Galego-Portugués

No século XII prodúcese a independencia do Condado Portucalense, que dará lugar ao Reino de Portugal, con respecto ao Reino de Galicia e León. Este novo reino estenderase progresivamente cara ao sur conforme avance a Reconquista contra os musulmáns. Mentres tanto, o territorio galego permanecerá vinculado á Coroa de Castela. Esta separación política e as diferentes evolucións sociolingüísticas levarán á progresiva diverxencia do galego e do portugués, aínda que durante a Idade Media compartiron unha koiné literaria coñecida como galego-portugués. Co tempo, a Coroa de Castela imporá o castelán como lingua de prestixio e da administración en Galicia, relegando o galego a un uso predominantemente oral durante os chamados Séculos Escuros.

A Lírica Trobadoresca Galego-Portuguesa

Contexto e Factores do seu Desenvolvemento

A lírica galego-portuguesa floreceu entre os séculos XII e XIV, e o seu desenvolvemento viuse favorecido por factores como:

• O Camiño de Santiago: Unha importante vía de peregrinación que facilitou o intercambio cultural e a difusión de correntes literarias e musicais europeas, especialmente da lírica occitana (provenzal).
• A existencia dunha sociedade feudal e o poder da nobreza e do clero: Actuaron como protectores e mecenas dos trobadores, fomentando a creación poética nas súas cortes.

Axentes da Creación e Difusión Lírica

Trobadores: Eran os poetas cultos, xeralmente pertencentes á nobreza ou ao clero, que compoñían tanto a letra como a música das cantigas. Considerábanse os autores da obra.

Xograres: Eran artistas de condición social máis humilde que interpretaban –cantando, tocando instrumentos e mesmo actuando– as composicións dos trobadores. Algúns xograres tamén podían compoñer as súas propias pezas. Cobraban polas súas actuacións e eran esenciais para a difusión da lírica.

Segreis: Figura intermedia entre o trobador e o xograr. Eran trobadores profesionais, posiblemente de orixe fidalga pero de menor fortuna, que compoñían e interpretaban as súas propias obras a cambio dun soldo ou recompensa, achegándose nisto aos xograres.

Menestreis: Termo que designaba de forma xeral aos músicos instrumentistas que acompañaban coa súa música a interpretación vocal das cantigas. Ás veces, o termo úsase de forma máis ampla, case como sinónimo de xograr.

Transmisión e Fontes Manuscritas

Da Oralidade aos Cancioneiros

Aínda que as cantigas estaban concibidas fundamentalmente para a transmisión oral e a execución pública en cortes e festas, tamén se recolleron por escrito. Nas cortes dalgúns nobres e monarcas, como a de Afonso X o Sabio en Castela ou a de Don Dinís en Portugal, promoveuse a súa compilación. O resultado foi a elaboración de valiosos cancioneiros, que son coleccións manuscritas destas composicións líricas.

Principais Fontes Manuscritas Conservadas

Os principais testemuños escritos da lírica galego-portuguesa que chegaron ata nós son:

Cancioneiros Colectivos

• O Cancioneiro da Ajuda: Considerado o máis antigo, copiado probablemente a finais do século XIII ou principios do XIV en Portugal. Contén case exclusivamente cantigas de amor.
• O Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa (tamén coñecido como Cancioneiro Colocci-Brancuti): Copiado en Italia a finais do século XV ou principios do XVI por iniciativa do humanista Angelo Colocci. É o máis extenso.
• O Cancioneiro da Vaticana: Similar ao anterior en canto a data e lugar de copia (Italia, século XVI), tamén recompilado por Colocci.

Fragmentos con Notación Musical

• O Pergamiño Vindel: Datado a finais do século XIII ou principios do XIV, contén sete cantigas de amigo do xograr Martín Codax, seis delas coa súa notación musical.
• O Pergamiño Sharrer: Descuberto en 1990, é un fragmento de finais do século XIII ou principios do XIV que contén sete cantigas de amor do rei Don Dinís, todas con notación musical.

Estes dous últimos pergamiños son de excepcional interese por conservaren a música orixinal dalgunhas cantigas, un elemento raramente preservado noutras tradicións líricas románicas da época.