Historia e Evolución da Lingua Galega: Do Rexurdimento á Normalización

Lingua Dominante

• Número de falantes en aumento.
• Adquisición académica.
• Non marcada, aceptada en calquera contexto.
• Apta para usos formais, cultos, públicos e de prestixio.
• Presenza case absoluta nos medios de comunicación.

Lingua Minorizada

• Número de falantes en descenso.
• Adquisición materna.
• Marcada. O seu uso implica unha connotación social, cultural, política...
• Só apta para usos informais, coloquiais e familiares.
• Escasa presenza nos medios de comunicación.

Adóitase sinalar a data do 17 de maio de 1863 (publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro) como punto de partida do Rexurdimento pleno. Porén, este rexurdir foise producindo dunha forma progresiva desde comezos do século XIX. É o período coñecido co nome de Prerrexurdimento, que nós imos dividir en dúas etapas: as primeiras manifestacións e os precursores. Outras obras:

O bilingüismo prodúcese cando unha persoa ou unha comunidade emprega dúas linguas de maneira habitual, sen que ningunha delas teña unha posición superior á outra. A diglosia, en cambio, ocorre cando hai dúas linguas, pero unha delas considérase de maior prestixio e utilízase en ámbitos formais (educación, administración, medios de comunicación), mentres que a outra queda restrinxida a situacións informais (familia, conversas cotiás).

A Situación do Galego: Bilingüismo e Diglosia

Durante séculos, o galego estivo nunha situación de diglosia, especialmente desde a Idade Moderna e con maior intensidade durante a ditadura franquista (1939-1975). Neste período, o castelán era a lingua oficial e predominante na educación, na política e nos documentos administrativos, mentres que o galego quedaba relegado ao uso familiar e oral, sen recoñecemento legal.

Co Estatuto de Autonomía de Galicia (1981), o galego foi recuperando presenza nos ámbitos formais, promovéndose unha situación de bilingüismo na sociedade. Aínda así, seguen existindo trazos de diglosia, xa que o castelán continúa tendo unha presenza máis destacada en sectores como os medios de comunicación e certos ámbitos profesionais.

Os Séculos Escuros (XV-XVIII)

Durante os séculos XV a XVIII, o uso escrito do galego case desapareceu debido á subordinación de Galicia á coroa de Castela. A literatura galega reduciuse á tradición oral, destacando tres xéneros principais: lírica, narrativa e teatro.

Poesía Popular e Tradicional

Inclúe composicións anónimas que relatan feitos históricos (ex: romances) e cantigas de carácter amoroso ou de traballo. Os vilancicos eran cantigas relixiosas moi populares.

Poesía Culta

Desapareceu en gran medida, pero consérvanse algúns sonetos e poemas de autores como Isabel de Castro e Andrade e Pedro Vázquez de Neira.

A Narrativa

A única obra en galego que se conserva deste período é a Relación da carta executoria (1615), que describe a execución de Pedro Pardo de Cela. O resto da narrativa eran contos e lendas populares transmitidos oralmente.

O Teatro Popular

O teatro popular seguía presente en formas como farsas, entremeses e autos relixiosos. Consérvanse algúns textos teatrais, como O Entremés famoso sobre a pesca no río Miño (1671), que trata as disputas entre galegos e portugueses.

A Ilustración

O século XVIII caracterizouse polo movemento da Ilustración, que promovía a razón, a ciencia e a educación. Galicia seguiu sometida á monarquía borbónica, pero os ilustrados preocupáronse pola súa cultura e lingua, preparando o camiño para o Rexurdimento.

Os principais ilustrados galegos foron:

Padre Martín Sarmiento

Destacou no estudo da historia, a educación e a lingua. Defendeu a importancia de ensinar os nenos en galego para que aprendesen mellor.

Padre Bieito Xerónimo Feixoo

Estudou a lingua galega e demostrou que non era un dialecto, senón unha lingua independente do latín.

Factores do Rexurdimento

Os factores que orixinaron o Rexurdimento foron tres:

1. Influencia do Romanticismo: movemento literario europeo que mostraba un grande interese pola cultura e as linguas propias de cada comunidade.
2. Herdanza dos ilustrados do século XVIII: como xa vimos, figuras intelectuais como o Padre Sarmiento ou o Padre Feixoo defenderon a nosa lingua e a nosa cultura.
3. Ideoloxía liberal: os liberais promoveron a idea de progreso e a modernización do Estado.

O Rexurdimento é o movemento literario, cultural e político que, no último terzo do século XIX e ata 1916, defendeu a recuperación da nosa lingua e da nosa cultura como símbolos da identidade de Galicia.

O xénero hexemónico do Rexurdimento foi a lírica, con tres grandes representantes: Rosalía de Castro, Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez, que estudaremos nesta ficha e nas dúas seguintes.

Planificación Lingüística

Para evitar que a lingua minorizada desapareza, ponse en marcha a planificación lingüística, que busca restaurar o seu uso normal na sociedade. Esta planificación ten dúas vertentes principais:

A Normalización Lingüística

Consiste en recuperar o uso da lingua propia en todos os ámbitos da sociedade. Pode levarse a cabo de tres maneiras:

• Individuais: O compromiso persoal de usar a lingua en calquera situación.
• Colectivas: Creación de grupos e asociacións que promovan o seu uso.
• Institucionais: Medidas postas en marcha pola administración, como leis ou campañas de promoción.

A normalización busca que o galego sexa usado con normalidade en todos os ámbitos: educación, medios de comunicación, administración pública, traballo, etc. Por exemplo, as campañas da Xunta para fomentar o seu uso forman parte deste proceso.

A Normativización Lingüística

Busca crear unhas regras fixas para a lingua, establecendo normas ortográficas, gramaticais e léxicas para que exista unha variedade estándar aceptada por toda a comunidade.

A normativización encargouse de establecer unhas regras oficiais para a lingua. A Real Academia Galega (RAG) creou unha gramática, unha ortografía e un dicionario normativo para garantir que todos os falantes usen unha mesma norma estándar.

Ambos procesos son fundamentais para garantir que unha lingua en perigo non desapareza e recupere o seu espazo na sociedade.

Interferencias Lingüísticas

As interferencias lingüísticas ocorren cando dúas linguas conviven nun mesmo territorio en situación de desigualdade e a lingua dominante inflúe na minorizada. Isto fai que os falantes adopten elementos da lingua hexemónica, substituíndo expresións, palabras ou estruturas propias da súa lingua materna.

Exemplos de Interferencias

• Fonética: Dicir unha con /n/ alveolar en vez da súa pronuncia correcta con /ɲ/ (nh) velar.
• Léxica: Usar iglesia en lugar da palabra galega correcta igrexa.