A Filosofía de Platón: Teoría das Ideas, Ética e Política

Platón: Vida e Contexto Histórico

Platón naceu en Atenas no 427 a.C. e foi un dos grandes discípulos de Sócrates, o seu mestre. Criouse no seio dunha familia aristocrática. Ao volver a Atenas fundou unha escola chamada Academia, que se converteu no centro da vida intelectual. As súas últimas obras recollen un cambio no pensamento e estilo dos seus escritos.

A sociedade ateniense da época, marcada polas Guerras Médicas, estaba dividida xerarquicamente en cidadáns, metecos e escravos. Ademais disto, as mulleres, en xeral, estaban moi mal consideradas.

A Teoría das Ideas

A Teoría das Ideas inclúe as bases fundamentais sobre as que se apoia o pensamento de Platón. O filósofo ofrece, por unha banda, unha solución conciliadora ao problema entre permanencia e cambio, e pola outra, ofrece unha alternativa ao escepticismo e ao relativismo dos sofistas.

Platón defende a existencia dun dualismo cosmolóxico: o mundo das ideas e o mundo das cousas. Podemos dicir que unha idea é unha esencia, é aquilo que define unha cousa, aquilo que fai que esa cousa sexa o que é. Deste punto parte Platón: as ideas son entidades únicas, inmateriais, inmutables, perfectas e eternas. E son independentes das cousas concretas e particulares do mundo sensible. Por iso, as ideas son realidades intelixibles e racionais.

Deste modo, Platón afirma que existen dous mundos:

• O mundo sensible (seres materiais, concretos e individuais), que é un mundo aparente que depende completamente do primeiro.
• O mundo intelixible (ideas), que é o único mundo verdadeiro e real.

Platón di que a relación entre as ideas e as cousas é de participación e de imitación. Por unha banda, as ideas son modelos ou arquetipos das cousas, e pola outra, as cousas son imitacións, reflexos, imaxes derivadas das ideas. Por tanto, só a través da razón humana, que é característica esencial da alma, podemos coñecer as ideas, as cousas e a relación que existe entre elas. Estas ideas están xerarquizadas; por riba de todas elas está a Idea do Ben.

Esta teoría das ideas ten unha dobre intención: por unha banda ten unha intención científica (o obxecto da ciencia só poden ser as ideas) e pola outra ten unha intención política.

Antropoloxía

A doutrina da alma en Platón procede da mística órfico-pitagórica, pero a gran achega de Platón é dobre: por unha banda, a alma non é simplemente un principio vital para todo ser vivo, senón un principio racional de coñecemento (alma = razón); pola outra, a alma vai máis alá do ámbito do sensible cando defende a súa inmortalidade. Isto terá unha definición tanto ética como epistemolóxica.

Platón ten unha concepción do mundo dualista, pero tamén é dualista a súa concepción do home (corpo e alma). Do mesmo modo que o mundo das ideas ten prioridade sobre o mundo sensible, a alma ten prioridade sobre o corpo. A alma considérase unha realidade intermediaria entre os dous mundos. O home está constituído esencialmente pola súa alma, a cal se uniu accidentalmente ao seu corpo (a unión alma-corpo non é un estado esencial e permanente, senón accidental e transitorio).

A inmortalidade da alma é unha das doutrinas fundamentais de Platón. Platón ocupouse do destino da alma nalgúns dos seus mitos:

• O "Mito do Carro Alado" (caída e ascensión da alma).
• O "Mito do Xuízo Final".
• O "Mito de Er" (o destino futuro das almas depende do seu comportamento na vida terreal).

Segundo Platón, a alma chegou doutro mundo e encarnouse nun corpo mortal por unha falta cometida ou por unha lei universal que establece que coa morte á alma se lle imporá un castigo ou se lle concederá un premio dependendo do seu comportamento. A alma reencarnarase noutros corpos ou animais ata ser liberada e entrar en comuñón co mundo das ideas.

Platón mantén unha concepción bastante negativa do corpo, xa que di que é un estorbo para a alma. Por iso, a alma ten como tarefa fundamental purificarse das imperfeccións e erros do corpo e vivir de acordo coas ideas impresas nela.

División tripartita da alma

• Alma racional (razón)
• Alma irascible (vontade)
• Alma concupiscible (desexos)

Ética

A dialéctica e o amor son camiños cara ás ideas, pero non bastan; é necesaria a virtude. Só alcanzaremos a virtude co coidado da alma, de xeito que haberá certas virtudes dedicadas a cultivar da mellor maneira cada parte da nosa alma:

• Alma racional: Sabedoría
• Alma irascible: Fortaleza
• Alma concupiscible: Temperanza

Platón considera que a virtude consiste en tres cousas relacionadas entre si:

1. Virtude como sabedoría (concepto socrático): Trátase de ser virtuoso atopando a definición esencial das ideas morais relevantes.
2. Virtude como purificación: Só a través da purificación da alma se chega á sabedoría absoluta.
3. Virtude como harmonía: A xustiza é a virtude fundamental e consiste nun acordo entre as tres partes da nosa alma. A parte racional debe guiar a parte irascible e ambas deben dominar a concupiscible.

A ética platónica ten unha estreita relación coa política: os intereses morais individuais e a felicidade persoal dun individuo están relacionados cos intereses comúns da pólis.

Política

Segundo Platón, os seres humanos non somos autosuficientes. A orixe da pólis vén dada pola impotencia do individuo para satisfacer as propias necesidades. Platón fala da convivencia na pólis de tres clases sociais que coinciden coas tres partes da alma:

Nos traballadores predomina a alma concupiscible e a súa virtude é a moderación. Encárganse de ofrecer á pólis os recursos indispensables para satisfacer as necesidades básicas. Nos gardiáns predomina a alma irascible e a súa virtude é o valor. Son os encargados de defender e protexer a cidade. Nos gobernantes predomina a alma racional e a súa virtude é a sabedoría. Son os encargados de gobernar a pólis tomando diferentes decisións.

Podemos asegurar que un gobernante é eficiente mediante a educación integral. O Mito da Caverna é unha narración simbólica sobre a educación a través do coñecemento. Platón reclama a educación como un dos elementos básicos para fomentar unha sociedade mellor. Segundo Platón, os mellores gobernantes son aqueles que, tras contemplar o Ben, non queren ocuparse dalgún cargo.

Réximes políticos (Libro VIII da República)

A República está deseñada como un proxecto de estado perfecto. No libro VIII fálase dos réximes que levan á dexeneración deste estado:

• Timocracia (dexeneración da aristocracia): Os gobernantes só buscan o poder e a prosperidade persoal sen importarlles o ben común.
• Oligarquía (dexeneración da timocracia): Os gobernantes son a clase poderosa e adiñeirada que se converten nos explotadores doutros.
• Democracia (dexeneración da oligarquía): Os gobernantes son o pobo. Caracterízase pola igualdade e liberdade. É criticada por Platón.
• Tiranía (dexeneración da democracia): O gobernante convértese no dominador e salvador dunha situación caótica e ingobernable.

Os Sofistas e Sócrates

Os Sofistas

Os sofistas foron aqueles que se apartaron das leis da natureza e se centraron nas leis humanas, xa que estas rexían o funcionamento da pólis. Para os sofistas, cada un ten a súa propia verdade; cada ser humano posúe un propio logos (individualistas). A súa labor intelectual era satisfacer as necesidades dos cidadáns atenienses e estaban moi interesados en participar na vida política da súa cidade.

Sócrates

Sócrates foi unha das figuras máis atractivas da historia da filosofía. Sócrates, a pesar de ser un conservador pouco agraciado e empedernido, asombra os seus interlocutores coa súa ironía. A súa controversia e a súa crítica levárono a ter problemas cos demócratas e cos aristócratas.

Entre Sócrates e os sofistas existen analoxías, pero tamén diferenzas. Tanto un coma outro dedicáronse á formación de políticos atenienses, e tamén institucionalizaron o ensino de carácter humanístico. Comparten un interese mutuo polo coñecemento do ser humano e tamén comparten o mesmo interese polas cuestións políticas, sociais e morais e a relación que estas teñen co logos.

Pero, a diferenza dos sofistas, Sócrates baséase no diálogo (diálogo socrático) fronte aos extensos discursos dos sofistas. Sócrates defende a existencia da verdade fronte ás ideas sofistas do individualismo, relativismo e o escepticismo. Defende que a verdade é algo colectivo que está en diálogo permanente. Ao crer na verdade, entende que existe unha razón compartida que nos permite entendernos.

Sócrates defende que a verdade non é exclusiva de cada individuo, xa que pensa que a verdade pode ser coñecida e expresada mediante palabras. Sócrates defende tamén a necesidade de recuperar o diálogo, impoñendo unha reflexión seria sobre as cousas para buscar a súa verdade (aletheia), un coñecemento que nos permita definilas, dicir o que as cousas son (na súa esencia) e non o que as cousas parecen (como aparencias).

Segundo Sócrates, a finalidade do coñecemento é establecer unha definición verdadeira de cada cousa a través do propio descubrimento persoal en diálogo permanente cos demais. Sócrates pensa que definir os conceptos morais é indispensable para restablecer a comunicación e facer posible o diálogo e o acordo.

O Intelectualismo Moral

Se o home é coñecedor da virtude, poderá levala á práctica na vida social, pero a súa ignorancia impídelle actuar conforme a ela. Este é o punto de vista chamado Intelectualismo Moral, onde a virtude é igual ao saber. Segundo Sócrates, unha mala conduta moral é un erro de coñecemento, froito da ignorancia; ninguén obra mal sabendo as consecuencias que trae, porque se o soubese non o faría. De todo isto dedúcese que non existe nin o pecado nin a culpa, senón só a ignorancia.

Influencia dos Pitagóricos

Os pitagóricos foron unha gran influencia para Platón, xa que con eles aparece a doutrina da reencarnación das almas. Os pitagóricos defenderon que o humano estaba dividido en dúas partes ou realidades distintas (dualismo cosmolóxico). Segundo os pitagóricos, a alma está encerrada no corpo, polo que o obxectivo principal da filosofía é a purificación da alma. Platón tamén apoia a idea de que a alma está encerrada no noso propio corpo.

Platón tamén recibiu dos pitagóricos o amor polas matemáticas, aínda que non defendía que os números chegasen a ser o arkhé do universo. A idea dun eterno retorno dos mesmos acontecementos en ciclos pechados tamén influíu nel.