Conceptos de Lóxica e Ética: Platón, Aristóteles, Hume, Kant
Lóxica: Formal e Informal
A lóxica é unha disciplina que se ocupa do estudo, análise e crítica dos argumentos. Distínguense:
- Lóxica formal: estuda as regras lóxicas ou leis, as cales permiten establecer formas de argumentación formalmente válidas.
- Lóxica informal: estuda os criterios que se poden aceptar dos argumentos nos seus contextos naturais, atendendo á relevancia, pertinencia e á forza persuasiva das premisas que apoian a conclusión.
Falacias: Erros no Razoamento
Unha falacia é un patrón de razoamento malo que aparenta ser bo. Un razoamento non é falaz por chegar a unha conclusión falsa, senón por un fallo no propio razoamento.
Existen falacias formais e falacias informais.
Platón: O Ben, a Xustiza e a Alma
Platón (427-347 a.C.), discípulo de Sócrates, consideraba que o ben é unha esencia real, inmutable e obxectiva, que existe sen depender das cousas boas, no chamado mundo das ideas. O ben comunícalle a bondade ás accións e ás cousas, sendo causa de que sexan boas. O coñecemento supremo dáse se se coñece o ben, e se se practica obténse a felicidade. Interesa ser bo e xusto, non só aparentalo, por tres razóns:
- Social: os individuos agrúpanse en sociedades que se axudan mutuamente. Unha sociedade ben organizada (xusta) será segura e próspera (feliz). Desde o punto de vista social, un individuo é bo e xusto cando realiza ben a función social que ten asignada.
- Psicolóxica: na alma humana hai tres facultades diferentes (razón, vontade e desexo). Desde un punto de vista psicolóxico, o home xusto é aquel cuxa razón, axudada pola vontade, domina os desexos. A inxustiza, pola contra, é unha enfermidade da alma que conduce á desgraza persoal.
- Relixiosa: o home xusto recibe un premio despois da morte, e o inxusto, un castigo. Desde o punto de vista relixioso, practicar a xustiza purifica a alma, límpaa; a inxustiza corrómpea e mánchaa.
Aristóteles: Ética, Felicidade e Virtude
Aristóteles, discípulo de Platón e creador da lóxica, consideraba que a felicidade é o ben completo e o último fin das nosas accións. A súa é unha ética teleolóxica, porque busca acadar un fin, e unha ética eudemonista, porque ese fin é a felicidade. Non obstante, a felicidade require unhas condicións obxectivas (saúde, liberdade, etc.) as cales non constitúen a felicidade en si mesmas, pero son necesarias para ela. A felicidade consiste en obrar e vivir ben, e a boa vida consiste no exercicio da razón. Esta vida racional é a vida teórica ou contemplativa. A felicidade non se ten por partes, hai que ser feliz durante toda a vida. A vida feliz implica a práctica da virtude, entendida como un hábito que se adquire coa práctica e que consiste en conseguir un equilibrio entre dous extremos (o xusto medio). Practicar a virtude prodúcelle ao home virtuoso pracer, o maior de todos.
Hume: O Sentimento Moral
David Hume (1711-1776), filósofo escocés, sostiña que a moral non se basea na razón, senón no sentimento. O sentimento moral é un sentimento íntimo e común entre nós, fonte de todos os actos morais e xuízos morais. Isto significa que o ben e o mal moral (a virtude e o vicio) non poden ser determinados intelectualmente, senón que son a expresión dun estado afectivo de agrado ou desagrado. Un acto será bo ou malo, e merecerá aprobalo ou desaprobalo, tanto se é proveitoso ou prexudicial para nós ou para os demais, o cal provoca no suxeito unha sensación de agrado ou desagrado. Segundo Hume, "fai o que che diga o corazón", e son máis importantes as emocións que as obras racionais.
Kant: Ética Deontolóxica e Imperativo Categórico
Immanuel Kant (s. XVIII), representante do movemento ilustrado, quería mellorar a humanidade. Segundo a súa ética, debemos dirixirnos exclusivamente pola nosa propia razón para que o noso comportamento sexa moralmente correcto. A súa ética é formal (baseada no deber, na liberdade e na autonomía) e quere romper coas éticas materiais anteriores (que buscaban un ben concreto como a felicidade ou o pracer). Segundo Kant, as normas morais teñen a forma dun único mandato: o imperativo categórico, que manda unha acción como boa en si mesma, independentemente das consecuencias. Todas as normas morais emanan deste principio moral supremo, e Kant fai referencia á forma en que se realiza a acción a través de distintas formulacións:
- Unha fórmula expresa a universalización: "Obra só segundo aquela máxima pola cal poidas querer ao mesmo tempo que se converta en lei universal".
- Outra, tratar o ser humano como persoa e non como cousa: "Obra de tal modo que uses a humanidade, tanto na túa persoa como na persoa de calquera outro, sempre como un fin ao mesmo tempo e nunca soamente como un medio".
- Destaca a liberdade e autonomía do individuo como base da moralidade.
Respecto á lei moral, di que hai que obrar por deber (por respecto á lei moral) e non só conforme ao deber (seguindo a lei por outros motivos, como medo, interese ou inclinación). Para Kant non hai actos intrinsecamente bos ou malos, só boas ou malas intencións, e o único absolutamente bo en sentido moral é a boa vontade. Segundo Kant, a recompensa á virtude é a felicidade. Aínda que non era relixioso no sentido tradicional, cre nunha vida futura onde se acade a felicidade como postulado da razón práctica, de modo que a inmortalidade da alma é unha esixencia moral (deísmo).
Autonomía e Heteronomía Moral (Kohlberg)
- Heteronomía moral: a conduta moral dun individuo está guiada por normas ou autoridades externas (outros).
- Autonomía moral: o suxeito determina a conduta moral por si mesmo, baseándose na súa propia razón e principios.
Segundo Lawrence Kohlberg, existe unha evolución da conciencia moral, e a autonomía moral conséguese tras superar estados anteriores de heteronomía. Distingue tres niveis no desenvolvemento moral:
Nivel Preconvencional
(Respectar as normas polas consecuencias: premios ou castigos)
Estadio 1: Egocentrismo
Orientación ao castigo e á obediencia. Faise o ben para evitar o castigo. Non se teñen en conta os intereses dos demais.
Estadio 2: Individualismo
Óbrase correctamente para obter un beneficio a cambio (orientación instrumental e de intercambio). Déixase que outros fagan o mesmo.
Nivel Convencional
(Considérase bo aquilo que está socialmente establecido e aceptado; respéctanse as normas vixentes na sociedade)
Estadio 3: Gregarismo
Orientación cara á concordancia interpersoal. Vívise de acordo co que os seres queridos ou o grupo esperan de nós ("bo rapaz/boa rapaza"). Búscase a aprobación social.
Estadio 4: Comunitarismo
Orientación cara á lei e a orde. Cúmprense as leis e normas sociais para manter a orde e o bo funcionamento da sociedade.
Nivel Postconvencional ou de Principios
(O individuo é consciente dos principios morais propios, que poden coincidir ou non coas normas sociais)
Estadio 5: Relativismo
Orientación cara ao contrato social. Capacidade de cuestionar as normas establecidas; diferéncianse as normas xustas das inxustas. Obedécense as leis xustas, aprobadas por consenso social e que respectan os dereitos básicos.
Estadio 6: Universalismo
Orientación cara a principios éticos universais. Actúase de acordo con principios éticos elixidos por un mesmo (xustiza, igualdade, dignidade humana), mesmo se van en contra das leis ou normas sociais. Inténtase cambiar as leis ou normas consideradas inxustas baseándose nestes principios.